Jaqi-Aru Blog -ARUSKIPT'APXAÑÄNI

Nayrapachan kuna yänakas qachun urqunipuniritaynawa, ukat qullunakas jaqi kipkaw chacha warmi wali munañan utjapxatayna. Maynix ch’usîma awichu sutini, mayniristi Achanqaran achachila sataraki.
Ukatxa, yapump uywamp qamasis jakirinakax uka pani qulluruw taqi kuns mayisiñatak luqtasipxiritayna.
Jilïr tatanakax wayna wirinakarux akjam sapxiritayna, janiw wayk’an awichur kuns mayiñakiti, wali thithi q’illi khum chuymaniwa, jaru wayk’ar uñtatawa, mákiw lupi uruns luqhi jallumpis chhijchhimpis irpxatasiniri. Wayk’an awich qullur luqtasirix jaqix wali thithi q’illi khum chuymaniruw tukxir sapxiritaynawa. Uka qullunakan uywamp sarnaqiris mákiw usuntapxiritayna. Ukat jani uka qullur kuns mayipxirikataynati, wali asxarapxiritayna.
Uchumach achichilax janiw ukjamákarakiti, ukaruw kuna uywanak utjayasiñatakis taqi chuymax mayisiña, sasaw sapxiritayna.

Achanqaran achachilarux taqi jaqiw qullu patxakam alaxpach awkir kunayman luqtasíwinakamp phuqhañatakix wali willjtat makhatasinx niya chika uruw puripxiritayna.
Ukjamarus uka pañi qullunakax wali munañan’ípxiritaynawa, jan yapar phuqatax mákiw k’ichimukusir uywanakas mákiw jiwariri sapxiritaynawa. Ukjamípanx walinkañatakix wali yáqa chuymampiw kuns phuqapxiritayna. Yamakis wayk’an awich qullux taqin wali asxaratapuníritaynawa.
———————————— – ——————————————-
Jilîr tatas jilir mamas kunayman chuymaniw utjapxi. Jaqik jaqix thithi chuymanirus llamp ‘u chuymanirus khuskhat yäqañawa.

jilata; Edwin Usquiano Quispe ukan qillqt’atapawa.

Ancoraimes jan ukax aymaratx janq’ulaymes aka ayllux aka pashpa La Paz departamentonkiwa,  ukax khaysa suyu Omasuyos uksatuqin utt’atawa, omasuyux pä seccionaniwa, Achacachimpi, ancoraimempiwa, ukat nayax qillqt’awa ancoraimes jani kuchkax janq’ulaymistuqita.

 SUBIR FOTO

SUBIR MAPA

Janqulaymis markax  quta lakxankiwa, ukhamarakiwa uka markax walja qullunakani, jawiranakani quqanakaniwa. Qullunakanx utjarakiwa kunayman t’isñanaka, kankllanaka, jichhunaka, juk-ampinakampiw utji.  Ukhamarakiwa uka qullunakanx kunayman pampa qulu laqunakas utjarakiwa, uka laq-unakax aknirinakarakiwa,  tiwula, añathuya, wisk’acha,  liwrinaka, jararankhunaka, asirunaka, juk’ampinakampi. Maysatuqitx utjarakiw alaqpachan t’uyur jamach’inakasa, ukanakax aknirinakawa: paka, mamani, phichitanka, yakayaka, liqiliqi, khullu, p’isaqa, pili, tikitiki, pukupuku, juk’ampinakampi.

Maysatuqitx janq’ulaymix mä markawa segunta sección sutimp uñt’ata, uka markas wali jach’awa kimsaqallqu (8) katunanakani, ukjamarakiwa  phisqa tunka suxta (56) ayllunakani. Kantunanakapax  aknirikakarakiwa: makamaka, janq’ulaimis, muruqullu, sutalaya, ch’ixipampa, ch’uxña pata, phuq’äta, cajiata. Sapa mä kantunanx walja ayllunakanirakiwa.

Ujkarux uñacht’ayarakiñaniw  janq’ulaymis markax qawqha jaqinakanisa sapa mayn kantunanakanxa.

 SUBIR TABLA

Ilustración 1 habitantes de la población ancoraimes [1]

Aka jamuqt’anx uñjt’araktanwa jilpachax jaqinakax utjasipxarakiw kantun janq’ulaymis tuqina, ujakarux arktarakiwa kantun ch’ixipampa, qhipqhipankarakiw sutalayaxa.

Jilpachax  qillqt’arakiñaniwa kantun janq’ulaimis tuqita, Kantun janq’ulamin ayllunakapax tunka suxtawa, uka ayllunakax aknirinakawa: ancoraimes(pueblo) ispaya grande, ispaya tocoli, ispaya lukimbaya, ispaya este, lluxllata grande, lluxllata tumuyu, lluxllata centro belen lluxllata laymini, turrini alta, turrini centro y baja, Zamora, pacharía, pacoma grande, chuñuña norte, sud calamarca,  uknirinakawa.

Aka markan thuqt’awipax  candelarinkiwa, pä ur saraqkipana febrero phaxsita, uküruw wali uksar aksarux thuqt’apxaraki, thuqurinakapax pusi jan kuchkax phisqa tamawa. Kimsa tam murinu, mä tam kapural, mä tam kullawa, ukhamarakiwa, yaqhip maranakax yaqha ayllunakatrakw jutapxir pashpa tamanakapampi thuqt’iri, ukanakax aknirinakarakiwa: wakawaka, mukululu, qinaqina, ukanakawa.

Yatiqaw tuqinx cantun anckuraimi tuqinx waja yatiqañ utanakaniwa, wali uñt’atax colegio ancoraimiwa sutipax akjamarakiwa “Colegio  Humanístico Técnico Industrial Metodista Ancoraimes” aka yatiqañ uatax walja maranakanirakiwa, uka yatiqañ utat mistusax jach’a yatiqañ utanakar sarasax waljanirakiwa profisional ukhamanakaxaraki. Yatichirinakapax wali kust’atanakarakiwa, jilpachax jichhanakax yaticht’asipkarakiwa licenciados ukakanarakiwa. Uka yatiqañ utarux walja yatiqirinakarakiw purt’apx kunayman ayllunakata.

Yapuchau tuqinx yapucht’apxarakiwa kunayman achunaka, chuqi, apilla, isañu, ulluku, siwara, awina, jupha, tiriwu, jawasa, alwirija, juk’ampinakampi. Anchha thaya pachanx ch’uñrak wali ch’uñucht’asipkpachaxa,

Uywa tuqinsti uywt’apxarakiwa waka, uwija, khuchi, ukanakakrakw jilpachaxa, utanx uywasipxarakiwa phisi, añu, wallpa, uka markanakan jakasir jaqinakatakix wakax wali askipuniwa kunalaykutix wakampipuniw yapunakx satapxi, satañatakix nayraqatax pä wakw yukump waxratx ñich’antapxi, uka uywanakax janiw kikipakiti, utjiw kupi waka,  ch’iqa waka.  Kupi wakax kupixatpunw ñich’antayasispax janiw ch’iqaxatx ñich’yaskarakispati, jilpachax kupit lurir uywanakax urqunakawa. Ch’iqa wakax ch’iqaxatpunw ñich’ayasispax janiw kupixatx ñich’ayaskarakispati.  ukatx armampiw nukhuntapxi,  armax mä jiru chuntaniwa, ukatw  yapu yapuchañatakix wakampiw iraramjayapx uksar aksaru, ukatx wakampirakiw satantapxi chuqi, apilla, siwara, awina, juk’ampinaka.

por; Jilata Edwin Usquiano Quispe

[1] POA POPULARIZADO 2004: “GUBIERNO MUNICIPAL DE ANCORAIMES 2da sección de la provincia Omasuyos La Paz Bolivia”: Ancoraimes. 2004. 10

Antonio Quispe Quispe

Aka qhachwa thuqhuwix aymar mark sarawinx askinjamaw nayra pachanakanx qhanstäna. Jichha pachanakanx akham thuqhuwinakax khaysa Wilaqal tuqinx juk’at juk’ataw chhaqtaski. Janiw jichha wayn tawaqunakakax uka nayra sarawinakarux yäqxapxiti. Nayra pachanakanx taqi chiqan wayn tawaqunakax sapa arum wasa qullunakar ukhamarak apachitanakar thuqhur sarapxirïna. Uka pachanakanx askinjamaw akham thuqhuwinakax aymar mark markachirix jach’anchayirïna.

Foto Antonio Quispe
Kunalaykutix aka qhahwa thuqhuwinx wayn tawaqun uñt’asiw munasiwinakapaw qhanstayatäna. Ukhamarus janiw ukakikanti, jan ukasti, Pachamamarus, ukhamarak juyra achunakarus kusisiyapxarakinwa. Sapa maraw wayn tawaqunakax akham arum thuqhuwinakampix jach’anchayapxäna. Qhachwa thuqhuwimpix sata tukuy phaxsit qallantapxirïna, juyranak achuq phaxsikama. Kunatix alma katuqañ aromat wayn tawaqunakax wasa apachit qullunakar tantachasiñ qallantapxirïna.

Foto Antonio Quispe Foto Antonio Quispe
Akham qhachwa thuqhuwinakampix wayn tawaqunakax walpin yapunakx q’ayachapxiritäna. Ukhamarakiw kuna yanqhanakats wal jark’aqt’apxiritäna. Jupanakax askinjamaw pinkillu tarqa phusawinakamp waynanakax laqanchayapxiritäna, tawaqunakax ukhamarakiw aski jaylliwinak jayllintapxiritäna. Uka aski phusawinakas jaylliwinakas saeawin sarawininwa, phusawinakax jallun puriñapataki, ukhamarak jan jallun puriñapatakisa, jaylliwinakax uka kikparakiw yapun askinjam panqart’ayañataki, ukhamanakampiw wayn tawaqunakax askinjam qamasiñatak laqanchayapxirïna.

Foto Antonio Quispe
Foto Antonio Quispe
Tukt’aykasa, aka qhachwa phunchawxata, ukhamakiw khaysa Suyu Qulla tuqinx aka qhachwax laqanchayatana, jichhapachanakanx janiw utxiti uka aski sarawixa. Ukataw wayn tawaqur akham nayra laq’a achachilanakasan sarawinakap janit juk’at juk’at amthapsna sata. Ukhaman qillqaw tuqin qhanstaysna. Kunja askispasa. Jumanakaw ukjar arunijapxarakta.

Foto Antonio Quispe Foto Antonio Quispe
“achachilanakasan takt’atapar takt’asin sartapxañani”

“wayn tawaqutakix qullus pampawa pampas qulluwa”

PACHI
Por: Antonio Quispe Quispe

Jichha phaxsinx uruy arumaw qhachwapxi. Jilapachx arum jayp’thapinaka, qharatatkamanaka, ukhamaw qullunakar apachitanakar qhachwir sarapxi. Waljanipiniw pinkillunakat wankarat kunayman phusawinak qhachwapxi. Tawaqunakaw waynanakamp purapat irapusis jayllintapxi. Ukat waynanakax pinkill phusañanak phust’asipxi, yaqhip tawaqunakamp waynanakampix thuquntapxarakiwa. Ukhamaw yapu qapannaman thuqhtayasipxi. Uka wayn tawaqux jisk’a anat phunchawin jach’a anat phunchawin qhachwañatak paqar paqariw qhachwapxana. Yaqhiptuqinakanx yamas phaxsinakaw qhachwapxiritayna. Ukjaw juyra yapunakas ina ch’uxña yiwusak kusisipxi. Juyr panqarant ukjax panqar paraqayaw kusist’awayi. Ukat qhachwirinakax juyra yapunakar uñkataskamaw qhachwapxi.

Antonio Quispin jamuqata 15 – 2 – 2010

Anat urunakankasinx taqiniw kusisiwayapxi. Pachamamas aski kusisitaw panqarawayi. Ukhamarakiw uywanakas ina k’uchikiw taqi phuqat p’uchkapxi. Jaqinakas uka pachparakiw kuna juyranak achaqxipanx thuqht’awinakamp chuym qhanart’ayasipxi.

Antonio Quispin jamuqata 15 – 2 – 2010

Anat phaxsinx taqituqinaw panqaranakas juyranakas quqanakas jichhunakas jisk’a quranakas kuna qarqa sunkhas panqarawayi. Ukatw pachamamax wali k’uchi panqart’asaw qhallallt’ sata. Ukhamarakiw uywasitap laq’unakas quranakas jarphipjanx chuym phuqataw qamart’asipxi.

Antonio Quispin jamuqata 15 – 2 – 2010
Uywanakakiris wali pastunak taypin aytipxi, uka pachanakaw kuna t’ukha p’uru uywaqallunakas jakatatawayiwa. Inawis qullu irananakan ch’uxña pilillus inaw manq’asiñanakapatakis ali.

Ukataw aka anat phaxsinx umanakamp panqaranakamp lujmanakamp pachamamamp chik anatapxiritayna. Jichhakamas yaqhip tuqinakanx uka sarawix askinjam utjaskiwa. Ukhamarakiw jach’a wiri juyranakarus achunakampiw willjasipxiritayna. Yaqhip chiqanakanx turasnunakamp lujmanakampiw q’urawjasipxiritayna. Ukax juyra achunakar chayawañ sataritaynawa.

Antonio Quispin jamuqata 15 – 2 – 2010

Jach’a anat jisk’a anat urunakax kunayman panqaranak pallthapisisaw wila masinakapar tumpt’asir sarapxiri: nayrax tarinakar inkuñanakar juyra alatanak k’iti k’it chinurasaw “chayawasiñan” sas chayawasipxirina. Jichhapachanakax janiw ukhamaxiti, sirwisampikiw chayawasxapxi.

Antonio Quispin jamuqata 15 – 2 – 2010

Ukurunakaw utjaw kuntur mamar uywirinakar kunayman samin panqaranakamp chayawapxiritayna. Ukhamarakiw irpirinakarus taqi chiqan t’ant’a pillunakan uskuntat thuqhuyapxiritayna. Ukat ukanx mä wawakiw yapu tuqinakarus q’uwañcht’ir sarapxiritayna. Ukanw irpirinakax jach’a juyra alik ukaruw achunak uñjir sarxatiritayna. Suma achunak uñjasax ayllunkirinakax irpiriruw wal thuqhuyapxirina. Maramanw suma manq’ax utj sasina, Kacharpay urukama.

Por: Antonio Quispe Quispe

Akurunakax walipuniw aka anat urunakan umañ machañanakax utji. ukaw markachirinakar jan walt’aykiti.Taqi chiqan k’añask q’iwirinax machxapxaraki. Ukat jan wali chhijinakas utjaraki. Ukhamarus ukanak uñjasax jilir marka irpir tata Evo Morales Ayma amuyt’awayi. khiti k’añask q’iwiritix akurunakas ukjam mä juk’a macht’at katjayaskan ukatx licenciapaw jan mayamp apnaqjañapatak apaqataxan saw mä kamach tuq apst’awayi. Ukarux k’añask q’iwirinakax janiw ukhamakaspat ukax sawayapxiwa. Ukataw nayra mirkulis urux mä thakhi jist’antawir khaysa marka Warina tuqin purt’awayapxi. Ukanx pä tama qutunkirinakaw ch’axwthaptawayapxi. ukanx usuchjatanakas utjarakinwa. Walpachax jach’a k’añaskunakaw jan walt’ayat uñjasina. Ukhamaw ukurux maqakiptawayana.

Por: Antonio Quispe Quispe

Aka jach’a Qullasuy  Bolivia Markasanx  anat phaxsinx wayn tawaqunakax ukhamarak jisk’all imil yuqall wawanakax walpun umamp purapat juqhuchxasiwayapxana. Ukurunakax  chhixuyasiñanakamp ukhamaw jan sint’asis waynanakax tawaqunakar ch’aranjawayapxana,uka kipkarakiw yaqha chiq uraqinakan umamp anatañanakamp k’uch’irt’awayapxana. Janiw ukakikanti, jilir awk taykanakamp ukat wayn tawaqunakampix kunayman thuqhuñanakan chikanchasiwayapxana,sañani: Ch’utas,pipinus, k’usillu,ukat juk’ampinakanw  tamanchasiwayapxana. ukhamakiw umamp anatawinakanx jaqinnakax qamart’awayapxana.
Por: Alberto Mamani Mamani

Jach’a anat urux khaysa marka Wilaqal Suyu Qulla tuqinx askinjamaw ma jikist’awir purt’apxi, taqi ayllunakat yapuchirinakax ma q’uwancha lurañatak wakt’ayasipxana. ukurux jilir qullanan suyu irpiriruw wal q’ayacht’apxana. ukanx askinjamaw machaq qullanan suyu irpirir jallallt’apxana. ukataw sapa ayllu irpirir q’ayacht’apxan sapa ayllun qamirinaka.

por: Antonio Quispe Quispe

Phasüru jisk’a anata urux, khaysa Provincia Los Andes Ayllu Tujuyotuqinx walipuniw wila masinakax  ch’uqi yapunakar tumpt’ir urucht’ayir sarapxana, kajamp pinkillump phust’asisa, mä yaput yapur tumpt’asa, ukanxa q’ila q’ila panqaranakamp walipuniw chayawt’apxana, chayawa ispall mama chayawa ispall mama sasin uksat aksat muyt’apxana, ukhamarak serpentinanakamp ch’uwirt’asa lujmanakampiw ch’uqi taypinakar irant’as, aka jach’a lujmjamaw puqurt’ata ispall mamata sasina, ukatxa pachamamarus achachilanakarus walipuniw winump awarintimp ch’allt’asipxana achunak apaqt’asinxa  kullakanakaw  q’ipxart’asis wali muyt’apxana, jilanakax uka pachparakiw pinkillu kaja phust’asis muyunt’apxana. Uka ayllunx ch’uqix wali sumapuniw kunayman samin pamqaranak uksaru aksaru qhiwinkiyana.

Por: Victoria Gimena Tinta Quispe

WARMITUQ JAN  WALI  LURÄWI  

(Violencia Estructural Contra la Mujer)

Jan wali luräwinakax  aknïrinakäspawa: wila masi  taypi qamäwinakana  (en la familia), jisk’a marka comunidad   taypi qamäwina, ukhamarak jach’a tantachäwinak taypina. Uka taypinakan warminakas chachanakas jisk’achat jikxatasipxaps yaqha irnaqäwinak irnaqasa. Akham kast qamäwi, ukhamarak irnaqäwinak taypinx jan wali luräwinakax janis kunäkasp ukhamakirakiwa; juk’ampirus taqinins thurt’ayat ukhamarakiwa, aski qamäwimp irnaqäwimpix ukhamatw utjix sañataki. Jan wali luräwinakan t’aqjtäwipax akanakawa:

• Jan walt’ayatanakax sapa jaqinaka, ukhamarak walja, juk’a qutu jaqinaka –ukhamäspawa  (individuos o grupos);

• Kamach turkakipäwix utjpan siwa, ukat luräwinakan t’aqjtanakapax pachpakïskiwa (la estructura se mantiene).

“Warmir kunayman chhuxrinchañäk ukax wali saphintatawa, chachans ukhamarak warminsa. Chachanakarux marka qamäwinx ch’ama churatawa, warminakxaru, ukampirus uka ch’amax janiw walt’aykit kunapachatï warminakar ukat mayninakar jisk’achañatak apnaqatäk ukkhaxa.

Waljan warminakax janis kuna ch’amanïpkasp ukham uñt’atawa, juk’ampis janis jupanakax kuna apnaqañatakis mä p’iqinchirjam ch’amanïpkasp ukham amuyatarakiwa. Ukat jupanakax sapxiwa: nanakatakix janiw ukham sapk ukax askïkit sasina.

Warminakarux yatichapxi, ukat iyaw sayapxi, walja kutinakan jupanakax ukham jan walt’äwin jakañanakapatakis yuripkasp ukham amuyayapxi. Juk’ampirus walja markanx janiw uka jan walt’äwinakax warminaktuq utjk uka jisk’aptayañatakix kuns lurapkarakiti. Janirakiw ukham chhuxrinchir chachanakar mutuyañatakis kuns wakichapkarakiti. Kawkhanakantix kamachinakax warminakat arxatañatak utjki ukanakas janikiw yäqatäkiti, pallapallanakas (policía) chiqar uñjirinakas (tribunos) warminakar jisk’achaña, nuwaña, ukanakax janis kunäkasp ukhamak tukuyapxi.

Ukampis wali llakiskayaw kunapachatï chhijllat warminakax jan warmi masinakapar arxatapk ukapachaxa.

Walja iglesia taypinakanx chachamp jaljtat warminakaru, sapanakaru jan ukax sapa warminakarus uka pachaparak jan chachan warminakarus maysurus apanukkasp ukhamawa. Jisk’achäwix juk’amp jan waliw kunapachatï yaqhip warmix janchip chachanakar churaski, aljask ukhamarak jan wali chachan phiskasitäk ukapachaxa.

Ukat sipana, chachanakarux kunapachatï uka wachuqañ utanak uñsuyapk ukjax janiw kamsatäkisa. Chachampit warmimpit parläwix (sexismo) amuyayiw jupanakat maynix ch’amans taqi kunas alayänkkaspas jay ukhama, ukat maynix manqhankkarakispas ukhama.

Nayra qamäwtuqit (historia) uñakipäwixa, chachax warmit sipan jach’ar aptañapunïkaspas ukham amuyatawa, ukat uka jakäwin phuqasiñapatakix ukhamar warmir uñjatawa. Aka kast amuyus ukat luräwis chikat jaqinakax pisi luräwinak irnaqañatakis utjapkasp ukham amuyayi; ukat mä chikatax wali jach’a luräwinakatakis yuripkarakisp ukhama. Ukhamataw maynirux kuntï lurañapäk ukax apaqata (privación de derecho).

Janchituqita, uñtasïwtuqita, ukhamarak qutu jaqi taypin qamasitäk ukat jisk’achasiñax (racismo)  utjkix ukamp sasiriwa, chachampit warmimpit parlatäk ukaxa. Ukataw warmix chachat sipan juk’a chaninikïkaspas ukham amuyataw walja qamäw taypinxa, ukhamätap laykurakiw marka qamäwins (en la sociedad) warminakax kawkhankañapäkitix uksar uskuñatak ch’amachataraki; ukataw maynirux askin jakasiñapäk ukax apaqata.

Chachamp warmimpit arsuñäkis ukax wali jach’awa, ukarakiw maynis maynis kunanaks irnaqapxañapäk ukanaks thakincharaki. Ukataw walja mark qamäwtuqinx (sociedad) imill wawanakar ukhamarak warminakarus janiw yatichañ utarus uskutäkiti; yaqhipax jisk’a yatiqañ utanakankch ukat juk’amp yatiqañ munaskakch ukapachax sapxiwa: “jumax warmïtam laykux janiw uka yatichäw taypir mantkasmati” –sasina, jan ukax jumatakix aknïr yatxatañamakiw walix sasa. Janiw ukakïkiti, yaqhip warmirux janiw jumax uka irnaqäwir mantkasmat saw sapxaraki.

Warminakampir chachanakampirux askinjam aka uraqin qamapxañatakix kuns maynix lurañap ukax jisk’atpach yatichatawa, ukat jach’äxapx ukapachax jakañax ukhamapunïkaspas jay ukham amuyxapxaraki. Jichhax qullqituqits ukhamarak jach’a amtanakas chachanakan amuyt’at apnaqatäñapaw sas lup’ïwimpix warminakarux janiw jalt’asiyapkiti. Chachamp warmimpit aruskipäwix kast kastäspawa.

Ukanakax lurataw warminakax yäqatäskiw sañataki. Uñañcha (por ejemplo), Tatitun utap taypinx yaqhip warmirux kunatuqins irnaqañapatak chhijllatawa. Walja kutix warmi masinakapan jan ch’amanchatätap laykux jupax uka irnaqäwitx mistuñaruw puriwayxi. Urasax jan yäqatäsinxa, jupanakax chachar uñtasitaw sarnaqxapxi, ukhamat chachanakamp yäqayasiñataki.

Artículo recopilado y traducido por: Martin Canaviri Mamani