ELIAS QUISPE CHURA

Ilaies_2012@hotmail.com

Ilaies2012@gmail.com

Akjam yatichäw utjañapatakix wali ch’amaw tukuwayata kunatti may may jan wat’äwinakaw thakhin uñstawayi. Sistan akxa askpach amuykipt’apxañasataki.  Jichhax kunjamas qalltasiwayi, thakhin kunanakas lurawayata, khithinakas yanapt’asiwayapxi, kuna jani walt’äwinakampis tupthaptawaytan ukatuqit aka qilqäwtuq qhanancht’asiwäni.

Nayrïr Yatich Kamanimp Aruskipäwi

Maymaraw Internet-an aymarat qilqt’ir Jaqi Arunkirinakax Yatich Kamanimp aruskipt’ir sarapxäna. Uka aruskipt’äwin Jaqi Arun yanapt’asirinakax kunjamas tayka arus jach’anchaysna ukat jupanakar arxayt’anipxäna. Ukat ukjam ist’asax jupanakax wali amuytatasipxäna kunatti akjam amtäwinakax janïraw  Normal Superior de Formación de Maestros uksanakan utjkänti. Normal-ankampin jisk’a yatichañ utan aymar yatichirinakax Castillan arutak jila yatichasipkäna, ukat yamas Internet-an qhipha uñstäwinakapat yatintañ amtax janiw utjkänti. Ukjamax mä qhawqh kutimp qhiphanakat aruskipt’awayatäna.

Amtäw Wakicht’äwimp Uñichäwimpi

Ukat walja urunakjarux Jaqi Arunkirinakax phisqha amtäwin p’iqinchäwinakap Yatich Kamanin irptiripa, Lic. Roberto Aguilar-an yanapirinakapar uñicht’ayir apapxäna. Ukjarux jupanakax amtanakax walikiw sapxarakïnwa. Ukjam ist’asax jiwasax Internet-an qilqt’irinkjamax mäkiw aymarat amtanak tukuñkam lurayätana. Chiqans janiw jasäkanti, wali ch’amaw tukuwayatäna, ukat ukjamarakiw yatiqatanakax utjawäraki.

Tukutat chinuq phaxsin Ruben-as Edwin-as Martin-us ukjamaw aynach La Paz markar jilata Walter Gutierrez-ampir jilata Julian-umpir amtäwinak uñicht’ayir saraqapxayätan. Puritat laqakirakiw jupanakar uñicht’ayatäna. Ukampins jupanakax janjamakiw ch’amanchasiñ munjapxänti. Jaytawäpxita, nanakaw amuykipapxä sakiw sisxapxarakïna. Ukjamïpan jiwasax wali ch’ama laq’aratakiw mistsuniwapxaraktan.

Amtäw Iyawsäwi

Ukat phaxsi jilat Yatich Kamanit Edwin Qhispiyirimpir Martín Canavirimpir amtäwinakat akjam sasin yatiyanxapxatäna: ‘Amtäwinakamat Oruro markatak Internet-tuqit mä qhawqha yatichäwinakakjamak wakt’ayanxapxäta sakiw sanxapxatayna.’

Jaqi Aru-n Yatich Kamanin Jaysäwipar Lup´ïwipa

Jupanakax janiw kunjamtï amtkayätan ukjamarjam jaysanxistänti. Jaqi Aru-nkirinakax juk’amp sum amuyunakamp jaysäw kutt’ayanipxaspän uk munapxäna, niyakixay amtax yatichirinakar sum Internet apnaqañ yatsuyañ ukjamänwa. Ukatakix mä maraw munasïna, ukjar taqikunas sumak saraspän ukax juk’amp yaqha sumpach amtäwinakamp kun lurt’añ ukjam amtatarakïnwa.

Ukat ukjamïpan jiwasax waxrapasay sas iyawsxakiraktanwa, antis janiw ch’am laq’ayaskañäniti. Jupanakar amtatanakaparjam phuqht’aniñän ukat juk’amp amtäwinak wakicht’asin lurt’añäni sasaw arsuwayapxarakiyätan.

Yatichäwinaka

Yatichäwinak qalltañatakix Yatich Kamanit jilata Julian-uw mä qhawqha arunak arst’äna.

Uka suyt’at urux purinïnwa. Ukatakix ñanqha uruw wali willjtat Orur markar saratäna. Khaysarux niya kimsaqalq chikataniruw purtan. Normal-ar puritat jaypachaw suyt’asipktan ukat jaypachat Sala de Reuniones-an wakichäwix qalltasiskäna. Yatichäwinakx jilata Julian-ump jilata Ruben-umpiw mä qhawqha arunak arst’asin qalltapxarakïna.

Ukjarux jilata Mario Duran-aw mäk nayrïr uñicht’äwipamp qalltarakïna. Ukax chika urukamarakïnwa. Chika urut uksarux atamir apnaqañ utan jilata Martin-uw Facebook-ampit Twitter-ampit yatichirinakar yaticht’äna; ukampirus Internet-aw sinti k’achapinirakïna. Jan ukakasapänx wali kusaspänwa.

Jaqi Arut jilata Martin-uw jisk’a utan yatichirinakar Facebook-tuqit yaticht’aski.

Qhiphürux jilata Victor-arakiw Flickr-tuqit uñicht’ayäna, ukat Internet-ax pachp k’achakiskakïnwa. Ukaw taqinitak jan walïkanti. Ukjampachas nayrar sarantayatakiskänwa kunatti amtäwinakaw phuqhañäna. Ukjamax Blog-tuqitrak uñicht’ayatäna, ukat Internet k’achaskakipan khithinakati uñstayaspxapxän jupanakarukiw mayninakar mayachthapxayätana.

Jayp’utuqirux mayïr uñicht’äwinakatakix yaqha Internet apnaqañ utaruw mistsuwayxaptana, ukan antis mäk’a walixäna. Ukan jilata Edwin-aw Skype-tuqit jupanakar yaticht’arakïna. Qhiph qhipharux jilata Ruben-urakiw Wikipedia-t uñicht’äwimp tukt’aniwaxarakïna.

Tukuyäwi

Ukjarux yatichäwinak tukuyäwikiw jutxäna. Nayraqatax jilata Julian-uw Jaqi Arunkirinakampir Web 2.0 yatiqäwir jutirinakampiruw jallällt’arakïna, ukat yatiqäwinakat lup’ïwip arst’äna. 

Tukuyipan jupax mayninakarurakiw ar churäna. Ukat jupanakax maynit maynxaruw wali amuytatat arunakamp arst’apxarakïna. Akjarux maynin arst’äwip wiriytuq uñjañäni:

Taqi ukanak ist’atat akjam sasaw jilata Ruben-ux Acta ullararakïna:  “Ururu markana, Jacha Yatiña Utana “Angel Mendoza Justiniano”, aka 3ri, 4ri urunaka llamayu phaxsita saraqkipana, pä waranqha tunka payani marata, aka Web 2.0 ukaxa yatichäsiwayi. Akatakisti Ministerio de Educacion de Bolivia Jaqi Arumpiwa mayacht’asisina ch’amañchawayapxi. Ukjamipansti yatichirinakawa kunaymana Jach’a Yatichaña Utanakata purt’aniwayapxi, akirinakata: Simon Bolivar, Bautista Saavedra,…” Ukjamakiw Normal-an yatichäwinakasamp tukt’aniwaytana.

Orur Nomal mantañä ukjan jutjañtakiw Jaqi Arunkirinakax pä jisk’a utan yatichirinakamp mä jamuq apst’äsiniwaytana.

Jiwasax janiw jupanakan ukjaruk qhiphaqtañanakap munktanti, jan ukax juk’amp yatsupxaspa, yatiqirinakapan lup’ïwinakap mayjt’ayapxasp ukat U.P.E.A.-s U.M.S.A.-s U.T.O.-s ukat Normal-anakamp mayak sartsn ukaw suyt’asi. Ukat sipan jiwasax Jaqi Arunkirinakjamax juk’amp amtäwinakamp sartaskakiñäniwa. Kunasay jutsam, janiw kunas suyt’aykistaniti.

Jiskt’atanaka

2012                   Yatich Kamani, Web 2.0 Yatxatäwit Qilqatapa.

 

Alaxpacha phunchawiruwa sarapxatäna siwa, Tiwulampi Mallku Kunturimpi saratayna sipi. Ukata jichhaxa ukana, alaxpacha phunchawina mä kallimpi, “Mä kallimpi” sasa pasiyasiski  tiwulaxa qiwiskiri, siwa.
Kunturi mallkuxa, jïna sarxañäni, jina sarxañäni, “Mä kallimpi”, “Mä kallimpi” sakiriwa siwa. Ukata maya Kunturixa thuqtaniwayxchi, ukata nï khiti q’ipiqaniri.
Ukat, “Phala pushtuchasinï”, sataynawa siwa, mä uta pushtuchasima ukata saraqxata, sasa. “Mä uta pushtuchta” sasa, ukhamanakarukiwa[1] mä utaru tapanuqatäna sipï phala, ukata jichhaxa antutanxi sipï, alaxpachata phalxa antutanchi saraqxatawa, sasa.
Ukata yasta, phalaxa pistxchi. Ukata:
-Qumpi chussi jant’akuma, luriri awkisawa juti. Sawu liwiqtiri siwa. Ukata qhilla muntirukiwa jalaqtiri Tiwxa, siwa, siwa, janiwa kunansa ukaxa walt’iriti siwa, tiwulaxa.
Qhillaya muntiruwa liwiqtatäna, sipï, ukaruwa qamaqixa  jiwatayna, siwa, wirasa kunansa walt’kaspati siwa. Jani sutinikchiti. Ukana kuyntupaka näsa yattha, ukata näxa qamaqjama jani kunansa walt’iri saskirïthwa. Alaxpacha markata jutasinsa liwiqtiri sipï.

JAWART’IRI: Santusa Pizarro, 90 marani, Isla del Soltuqinkiri.
QILLQT’IRI: Silverio Villasanti (Web 2.0 Ururuna Yatintäwi)

ELIAS QUISPE CHURA
Ilaies_2012@hotmail.com
ilaies2012gmail.com

Kunapachati pat sartan ukjax kunas uñstasipiniwa, ukatpï mä urux qullu amstanak sartan ukat mä charka jararankhuw uñstistu. Jichhax ukatuqit uñicht’ayañäni; jararankhux mä jisk’a tantiy wali t’ijtir jan uywat uywawa. Ukjamarakiw jupanakax wali qamasanïpxiwa ukampins janiw kamachasirïkarakisa. Ukat akjamanakaw utjarakistu:

Sutiwallu
Sutiwallux taqi jararankhunakat sipan jisk’pachakiwa. P’iqipax turtujan p’iqipar uñtatarakiwa. Kayunakapax pusiwa ukat sapa mayan jaqjam pusi jisk’a luk’ananakanirakiwa. Wichhinkhapax niya kimsa luk’anarakiwa. Samipax qaqa ch’umphirakiwa. Ukat ukjam saminïpan uraqimp kikiparakiwa. Jaqimpix janiw jasak uñjayasirïkiti, t’ijtkï ukjakiw qhanäpxiri. Akanakax jichhu taypina, qala chhaxwana jan ukax qala manqhanakan putuniwa. Ukat jaq uñjasax jupanakax ukarukipiniw jalantxañ yatipxi.

Charka

Putupar jalantañtakiw charka jararankhux  t’ijtä saski.

Kunjamati jamuqan uñjasixa akkirï ukax nayririt mäk’ jach’pachawa. Akjam jararankhux mayjam niya pachpakirakiwa; ukampins samipax janiw mayjamäxiti, p’iqi tuqix qaqa ch’iyaramp janq’umpi, chika taypix q’illump qaqa ch’iyarampi ukat wich’inkh tuqix píqituqjam saminirakiwa. Jupanakax kawkjans utjapxakiwa.

Ukat maysat saraksnawa, akax usuchjasitanakatakirakiw wali aski. Ukatakix nayraqatax katjañawa ukat kuchillump jakkirpach kharjañawa ukjarux asukaramp willxatasin jikhanit aphxatasiñawa.

Ch’uxña Jararankhu
Ch’uxñä ukax taqit sipan jach’awa, akax janiw kuns kamachasirïkiti ukat janirakiw taqichaqan utjkiti. Askpachapinix qallpanakan jan ukax qhullit taypinakan jakañ yati; ukanx khulä manqhan putunïñ yati, mayanakkjam urukiw anqar manq’ thaqhir mistsuñ jupanakax yatipxaraki. Ukat akjan ukjan manq’apax utjaraki.

Chuxri Qulla
Jichhax akax charkat sipan askpach qullawa ukat taqin wali thaqhatapiniwa. Ukat katuñakiw mäk’ ch’ama kunatti wal t’ijtapxiri, jach’ätapat jaqin t’ijnaqayatax mäkiw qarxapxiri ukat illapt’añax jasakïxarakiriwa. Ukjarux qullasiñtakix charka jararankhjamarakiw wakt’ayaña.

Manq’apa
Manq’apax jisk’a jan wali laq’unakarakiwa sañäni: ch’uqi laq’u, grillo, chhichhillankha ukat yaqhanakamp kunaraki.

Jakäwipa
Akax niya taqi chaqan utji, jilpachapinix qullu iramananakan jakaraki ukat taqi ukanakax k’awnanakat uñstapxarakiwa. Jakäwipax mä pusi mar jan ukax phisqha mar ukjamakirakiwa. Yuritat jupanakax janiw yaqha uywanakkjam taykan suma uywatäpkiti jan ukax kunjas jaytarpätakipxiwa. Ukat urunakkiw lupï ukjanakax qala patar lupirasir mistsupxi, arumax janiw anch sarnaqapkiti.

Säwi
. Jararankh wich’inkh k’utuqatax iwij jakhur siwa.

Akjam jan uywat jararankhunakax wali t’ijt’iri, qamasani, qullani, ukat säwin kunäpxarakiwa; ukat sawïkirix jaqin yatiñanakaparjam utt’atarakiwa. Yaqhippachax jan kun yatisax jararankh uñisiksnawa ukampirus jakäwisatak  jupanakax wali askïpxiritaynawa kunatti kunayman yapu tukjir jisk’a laq’unak tukjapxarakiritayna.

Yanapt’irinaka
Pachpan jakirinaka

Internet-an Qilt’atanaka
http://www.naturaleza-asombrosa.info/2010/12/la-asombrosa-reproduccion-y-ciclo-de.html [10 de abril, 2012]

ELIAS QUISPE CHURA
Ilaies_2012@hotmail.com

Kunas Utaxa
Utax jaqin jakasiñapatakiwa, ukjamarakiw utax mayj mayjaw utjaraki, sañäni: nayra jichhu uta, kalamin uta, ukat altusan uta. Nayrirï ukax jilpachapinix nayraw akjam utachasipxiritayna. Akatakix munasiritaynawa: qala, ñiq’i, aruwi/ñiq’i tika, tijiranaka, lawanaka, lasu, q’iru ukat jichhump kunaraki. Payirï ukatakix niya pachpakamkïskarakiwa. Yaqhiphanakkiw jan munasxiti kunatti lurkapayax alxapxakiwa; lasu lantix kalawüxiwa ukat jichhu lantix kalaminäxarakiwa. Qhiphrï ukxa, aka qhipha maranakax waljaw utjaraki. Ukax wijamp kun luratäxarakiwa. Ukax sañ munarakiwa, sapa maraw utax mayj mayj lurasiski.
Jichhax ukanakan akjamanakaw utjarakispa:
. phayasiñ uta
. ikiñ uta
. rispiñsa
Nayrïrinx manq’akamak phayasipxi, payïrinx arumanak samart’añtakirakiwa ukat ikiñ + uta sataraki, ukat qhiphïrinx juyrakamak imasipxaraki, jisnawa jawasa, ch’uñu, ukat yaqhanakamp kunaraki. Akanakax niya taqin utji, jakt’at jaqinak mä utar apthapita.

Anaq Uta
Akkïrix jisk’pachakiwa. Akax waka chinuñani, iwij uyuni, ukat siwar uyuni ukjamarakiwa. Ukat kunapachati maynin uraqipax jayan jikxatasi ukjaw lurasi. Aka utan janiw sapür jakapkiti jan ukasti yapu apthapï ukjanakaw tukuchañkam mä qhawqhür uywampach qhiphaqtañ yatipxaraki. Ukat ukaruw kuna yapu apthapitanaks uchasipxiri. Tukutatx jakäwinakaparuw juyramp juyramp kut’xapxiri. Yaqhip jan apañxamä ukanakak jaytawäxapxiri.

Amsta Uta

Jallupach uywamp mistsuñtakix qullun niya taqiniw utanipxi.

Amsta utax qullu iraman luratawa. Akax niya taqi phuqhataniwa. Ukkïrinakax akkïrinakarakiwa: waka chinuña, iwij uyu, chikir uyu, khuchhi putu, waka uta, ukat quqanak kunarakiw utji. Ukat jallupachä ukjaw qullur mistxañ yatipxiri kunatti ukjanakax ayllun taqikunaw ch’uxñakamäxi, janiw uywamp jasak jak’ayañjamäxiti. Ukamapins janiw ukakïkiti, utan uywatakix sinti qhut’uxarakiwa. Ukañkamax amstan janiw ancha ukjamäkiti, jallus purkchix urqix thajsakiskiwa. Ukat awtipachakiw istansyar maqanxapxiri.

Waka Uta
Maysat waka utaw utjistu, akax qalamp aruwimp pirqsutawa. Wintananakapax jik’pachanakkirakiwa. Punkunakapakiw jachpachanakaraki. Mujinapax maysar jalaqanikïxiwa ukat patarux kalaminamp utachxatatarakiwa. Ukat janiw mayjam jaqi jakañtak luratäxiti, jan ukax kunjamati sutipax ‘waka uta’ sixa. Akarux wakakiw ikispa ukat yaqhippachax iwijas wakaqallus anantasikirakispawa. Askpachapinix uywanakar jan jallus thayas k’athatjayañapatakiw wali aski.

Laqaya

Laqayax jichhu q’ala jaraqatawa ukat jaya maraw jaytsutäxaraki.

Ukjarux janiw ukjamak aka qhipïr maysar apanuksnati. Akampix sañ muntanwa kunati laqayat yatiñax mayanakjam askirakiwa. Akax utan qhipha jilt’apawa. Askpach amuyt’añtakix uka jan utachat pirqax janiw aliqat utjkiti. Akax jaqin jaraqatäxi jan ukax aliq jaytsutakïx ukjaw akjamar tukxi. Ukat ukjamïpan kuna asiru jan ukax jararankh ukanakkirakiw jakxi.
Taqi akanakat saraksnawa, uta lurañas mayjt’añapas jaqitawa. Jan jaqi utjkasp ukaxa, janiw akjamanak uñsknati. Yaqha jakirinakan luratanakapakiw uñjasipa. Ukat ukjamïpan sapa mayniw ut munañaparjam lurt’asi ukat marat mararjamaw mayjt’ayaraki jan ukax pachparukis tukusiyxaraki.

Alasiñ Qhathu

Mä arux Curva qhathuruw ch’usastan. Ukawjarux niya llätunka pacharuw ukankaraktan; aka qhathux Tambillo qullu khursäxankiwa, akan sapa juywisaw aljasirinakax niya taqi phuqhat aljapxi. Jupanakax taqi chaqat awtut awtut purjañ yatipxi. Jilapachapinix El Alto jach’a markatapxiwa. Taqi uka qhathuchirinakatx warminakaw jilapxi. Chachanakax juk’anikipxiwa. Ukat ukawjan akjamanakaw alsiñtak utjaraki: tumati, lichuja, sanawri, t’ant’a, naranja, lima, rayru ukat juk’ampinakampi.

Qhathun taqi chaqat jutir jilat kullakanakaw kuntï munapk ukanak alasisipki.

Ukanak alasirix waljawjanakat jutapxi, jisnawa Sacacani, Kantapa, Callamarca, Chuñuchuñuni, Guallaqueri, Percuta, ukat pachpawjats ukankapxakirakiwa. Jupanakatx jilïrinaka, wayn tawaqunaka ukat wawanak kunapxarakiwa. Taqi jupanakax janïr inti jalsuw aljasirinakjam miniwusat miniwusat jutapxi. Purinitatx mäkirakiw kuntï munapk ukanak althapt’asipxi ukat niya llätunk jan ukax tunka pacharux kutsxapxakirakiwa. Yaqhiphanakkiw chika urkam qhiphaqtxañ yatipxaraki.

Waka Qhathu

Ukat waka qhatus utjakirakiwa. Akkïri ukax maysäxan utt’ayatawa. Ukawjan wakakamak aljapxi Ukawjarux uka jak’an jakasirinakaw uywanakap aljañtak irpanipxaraki. Ukat alasirinakax kunaymanipxarakiwa; maynïrinakax uywasiñtakiw wak thaqhapxi, yaqhiphanakasti khariñtakirakiw alasin jach’a caru-nakat apxapxi. Chaninakapasti jisk’at jach’atjama ukat ch’amanit jan ch’amanitjamarakiwa ukat yaqhiphpachax junt’utuqinakat jan La Paz jach’a markar aljañtak apsunipki ukjarakiw aljasiñax waliri. Ukat ukjam niya taqikun utjipan akawjarukipiniw jan jach’a markakam jutaskañtakix jak’ankirinakax kunïpans alaqt’asirix jutapxi.

Kunjamati taqi chaqan machaq mar suyt’apxi, ukjamarakiw aka Callamarca ayllun yaqha mar katuqañtakix may may luräwinak wakicht’apxi. Taqi ukax phunchhäw wakicht’irinakan lurt’atawa. Wakicht’añtakix kimsar jaljatapxiwa. Kimspachaniw nayra saräwinakarjam phuqht’ayapxi. Akatakix jupanakax jayäkipan wakichjapxiritayna; sapa mayniw arkump charanakapamp wakicht’i, ukat pinkill phust’irinaks achikt’asiraki.

Ark Apirinaka

Qullu patar purisinx arkunakamp charanakamp apir waynanakax t’änakiw särasipki.

Qullu patar purisinx arkunakamp charanakamp apir waynanakax t’änakiw särasipki.Aka jamuqanx kimsa arkump kimsa charampiw uñtasi. Akanakax akjamanakat lurt’atarakiwa; arkunakäkirix jisk’a kutu kut lawanakamp jach’a thuru lawanakamp ñach’sutawa. Patarux wilamp tiñsut wayitamp janq’u inkajinakamp ch’uqjatatarakiwa. Ukat chikataypirux tunka jisk’a kajun qhispillamp lip’irayatawa. Charanakäkiristi niya pachp lursutarakiwa. Akkirï ukanakax sayt’uk sayt’üxi. Qhisphillanakapax suxtakïjarakiwa. Ukat aka ark apirinakax phunchhäw wakicht’irinakan achikt’atapxiwa. Jupanakax waynakamakipxiwa, kunatti machaq mar jayp’ux qulluruw arkunakamp charanakamp apt’at wali t’ijtamp t’ijtampiw jalsuñ yatipxi. Nayr purisinx mäkirakiw kapill muytapxiri, ukat samarpäpxiri. Ukat sipan jilïr chachanakax mäkiw qarxapxaspa, ukat jan ukjamañapatakïritaynawa.

Phunchhäw Wakicht’irinaka

Machaq mar suyt’äw jayp’ux phunchhäw wakicht’irinakax thuqt’asisarak janq’u wiphalas khiwt’asisarakiw kapill patar mistsupxi.

Sapa maraw phunchhäw wakicht’añatak jupanakax aynjasipxi, mä arun saraksnawa, janiw yaqhan ajllitäpkiti; qalltañtakix Nawirar jayp’uw ilisan arkunak ñachsupxi, ukat sayt’ayjapxi. Ukat paqalq urut machaq mar suyt’äw jayp’ukiw niya phisqa jan ukax suxta pachar kapillarkam apsjapxi. Uka jayp’ux jupanakax akjam isthapt’atäpjarakiwa: chachanakax lluch’uni, punchuni, chikutini, chalinani, iwij pantalunani, ukat ch’uspas jaquntat ukjamapjarakiwa. Warminakäkiristi wila phulluni, ukat ch’uxña pulliran ukjam isthapitapxarakiwa. Jupanakax paninkamaw thuqhusisarak janq’u wiphalas khiwisisarakiw qullur mistsupxi. Qullu patar purisinx thuqhusisaw kapill muytapxi. Ukanx mä qawqha pachakiw ukankaniwapxi, ukat niya kimsa qalqaruw qullut saraqasin utanakaparkam sarjapxi.

Utanx aliqakirakiw pinkillump thuqt’japxi, ukat mä qhawqhanak ch’alljatt’asin samart’japxakiwa.

Qhiphüru

Qhipürux pä sullka mayurax mayni alphirisä ukar tumpiriw thuqhusis sarasipki.Arumirjax uruchaqaruw sapa mayn qullur qullur mistjapxi. Ukatakix janiw arkump pinkillumpikïjiti, jan ukax mä sultarump mä qachu q’aramp kunaw mistjapxi. Jiwakïñapatakix jupanakax kunayman sawkasiñanak lurt’añ yatipxi. Aka qullur mistsüwix marpachan taqikunas kusak mistsuñapatakiw ukjam lurt’apxi.

Machaq mar urux pä sullka mayuraw mayni alphirisä ukar tumpir thuqhusis sarasipki.

Jichhax uka tukutatx utanakaparuw kut’japxaraki, purisinx arkunakamp charanakamp jarthapjapxi, ukat jap’utuqirukiw niya pusi pachar sullka mayuranakax jilïr mayurar/alphirisar tumpir sarjapxi. Ukanx saräwinakarjamaw phuqht’apxi, ukat arumarux tukutakïjiwa. Ukjamakiw khaysan jakasir jilat kullakanakax machaq mar katuqt’apxi. Saräwinakapax may may utji.

ELIAS QUISPE CHURA
Ilaies_2012@hotmail.com
Callamarca ayllun Alasit qhathux kapill patan sapa mar chinuq phaxsin pä tunk phisqhan ur saraqataruw apasi. Akax mä phunchhäwir uñtataw lurt’asi. Akanx pä maystra mayura (qhat wakt’ayirinaka), jilïr irpirinaka (chaninchäw ucht’irinaka), ukat qhathur saririnaka (ayllun jakasirinaka) ukjamaw utjaraki. Ukat jiwa saräwinakkiw utjañ yatiraki. Ukat ukjamïpan pachpan niya taqiniw sarañ yatipxi. Maysatax saraksnawa aka qhathux janiw jichhak uñstkiti, walja maranakanïjataynawa .

Maystra Mayuranaka
Qhat wakt’ayirinakax Maystra Mayur sutimp uñt’atapxiwa. Sapa maraw jupanakax aljasirinak taypit ajllitäpxi. Chhijllatatx sapa mayniw pinkill phust’irinak achilkt’asi, ukat 24 jayp’ux 4:30 pacharuw kapillar pinkillump pinkillump mistapxäna. Uka patan niya kimsa tunk k’atanakaw phusart’apxarakïna. Ukat qhiphat ayllun jakasirinakax mäkirakiw aywthapxäna, ukjamarakiw yaqhiph La Paz markar sarxirinakas purt’apxäna.

Ch’allt’äwi
Janïr ch’allamp qalltkasin Sullka Mallkuw mä qhawqha ar arst’äna, jupax akjam sasaw sarakïna, ‘… nä amuyt akat parlkasina, änki pir ukjam mä qhawqh utt’at ukjamakïski, ukat chiqpach aka kasta uywanak lurastan apastan manq’astan ukat nan ukakïspawa… mä inawurt’asin sikir ukat prisyur sarawäxnaxa…’ Ukjam arst’asin jupax laqakirakiw jisk’a uywanakar ch’allxatt’äna, ukjarux Jilaqatarakiw ayllun saräwinakaparjam phuqht’äna. Ukapachparakiw mayni jilïr ipirinakax lurt’apxäna.

Chaninchäwi
Ukat taqi uk tukt’atat chaninchäwiruw sarapxarakïna. Ukatakix Jilaqataw qhathur saririnakamp Maystra Mayuranakamp chaninchäwit aruskipt’apxarakïna; nayraqatax Maystra Mayuranakaw chaninch ucht’apxäna. Jupanakax pä tunk yunta wakat mayisipxäna, ukampins mallkux janiw munkänti, kunatti jupax ancha jilaw sasaw säna. Ukjamaw mä qhawqha k’atanak may may chaninchäwinak ucht’apxäna. Janiw mäk mä chaninchäwir iyawsapkänti.

Ukat jupha utjatarjamaw chaninch uñjapxäna, ukasti tunka wuliwyanurakïnwa. Mä arun saraksnawa, sapa wakaw phisqha wuliwyanur chanincht’atäna. Ukat mayïrinakax jisk’at tantiyunakatjamarakïnwa sañäni: mä tantiy khuchh jan ukax iwijax pä waranq chikatanirakïnwa ukat jisk’ä ukanakax waranq chikatan ukjamarakïnwa.

Alasitan Aljasirinaka
Aljasirinakax waynuchunakamp tawaqillanampiw kartun kajunar jisk’a uywanak q’ipicht’at aljasiñtak qunt’apxäna. Ukat jilïr puñtanakax jakt’atanikïpxanwa. Jupanakax niyak chaninchäw tukt’atax laqakirakiw kajunat anqar siqsuñ qalltapxäna.

Aqallaput Lurat Uywanaka
Jilpachapinix aqallaput kunayman uywanakaw utjarakïna ukat ukanakax akjam lurt’atarakïnwa; jayäkipan Alasitatak jupanakax walja umat janq’u juphamp quytu juphamp jarsxapxatayna ukat lupirurakiw wañt’ayxapxarakitayna. Ukat chinuq phaxs pä tunka uruw juph qhuntas q’ataw umamp mast’asin jisk’a uywanak lluch’irpayxapxatäna. Ukat uk tukutat jach’a phukhunakaruw t’ajiñapkam qhathirayxapxatayna. Qhathitat mäkirakiw mä misa patar siqsusin thärapxatayna. Ukjarux niya pusi chikataniruw kapillar kartun kajunarkam q’ipichtat apsxapxäna.

Kartun kajunan ansuñatakiw jisk’a uywanakax qhaphirataski.

Jamuqan uywanakax ch’ixikamakiwa. Kayunakaparux charunakamp junuratarakiwa. Kunjamati ninkhara juphanakat arsukayatanx aka uywanakax ch’iyar quytu juphamp ch’ixincht’atawa. Ukat jan ukäkix kuna kisumpis allqancht’apxakirakiriwa. Yamakis yaqhipanakax wak wawachkir ukat t’ikhankam ukjam aljañatak lurt’anipxatayna. Ukat chanipakiw mäk’ jilpachäna.

Akumpit Jak’umpit Lurat Jisk’a Uywanaka
Ukapachparakiw jak’umpit muti akumpit lurt’at jisk’a uywanakax utjäna; ukanakax janiw mayanakjam q’atawimpïkanti, jan ukasti jayun umamp mast’atakïxarakinwa. Ukampirus janiw jaya qhathiyatakänti.

Qhathu Utt’ayäwi

Uywan chanip mäk’ jilpachäpan iraqt’itay sasaw alasirix mä iwij ichtaski.

Chaninchäw utt’atat jisk’a uywanak aljasiñ siqqikiw utt’aräsipxäna. Jisk’a uywanak kartun kajun patarkamakiw anxatapxäna. Uywanakax ajllisiñatxamarakïnwa. Ukat Alasit qhathur saririnakax kawkirti munapkän uk alt’asipxäna. Ukjamïpan yaqhiph aljasirinakax nayr q’alt’ayasxapxarakïna. Ukat jaqix juk’at juk’ataw sarxapxarakïna.

Chiqpachans saräwinakax may mayaw utji ukat wal taqi ukanakax waqaychataskiwa. Ukaw k’uchisiñ churistu. Jichhax askpach uñt’ayatakiskasp uk suyt’tan .

ELIAS QUISPE CHURA
ILaies_2007@hotmail.com
Jamp’atu
Ajkam jamp’atunakax achachilanakasatpach utjapiniritaynawa. Ukapachanakan jallupachä ukjanakaw uñstiritayna. Aka jamp’atunakax jallump chikaw alaxpachat jalaqtaniritayna, ukat janiw aliqat utjirikataynati, jan ukasti, juyr sum achuñapatakiritaynawa. Ukjamïpan akanakax jawasana, ch’uqi taypina, ukat siwar taypin ukjamaw utjapxi. Ukat yaqhip patan jakasirinakax akjam sasaw arst’apxarakïna: aka qhipha maranakanx janiw nayrjam jamp’atunakax utjiti. Uka chhaqtatapax janiw kunatätapas yatiskänti. Jaqix ukjamakiw qhiphaqtxapxäna.

Ukat aka qhipha maranakan wasitat uñstatäxiwa. Anchak jan nayrjam taqichaqan utjkxiti. Jilpachax alpha taypina, ukat qhuthañ thiyanakan utjapxi. Jäll ukat arskasina, jallu qallt phaxs pä tunk ur saraqatan alph yawir sarkasin alpha taypin walja kunayman jamp’atunakaw uñjatäna. Ukanakar sum uñt’añatakix mä jamuqaw apst’aniwayata:

Alpha taypin pä jach’a jamp’atux lat’asisipki.

Säwi
• Janiw jamp’atur usuchjañati, ch’ipjasiriw siwa.

Jamp’atux qach urquw utji. Jupanakax waljaptañatakix uma sayt’atanakaruw k’awnantapxi. Uka k’awnanakapax mäkirakiw juq’ulluptapxi. Ukjarux ukanakax kayuniptapxiwa ukat qhiparux jamp’aturukiw tukjapxi. Saminakapax kimsarakiwa. Nayrïrix aka jamuqankï ukjamarakiwa. Mayiristi, qaqa ch’iyarawa. Qhiphirï ukax janq’u waña k’awirakiwa. Akanakax mayj qhachhqhapxiwa. Nayrirï ukax jallupachan jall ukat jury utjañapatakiw uñsti. Ch’iyarä ukax chhijchhimp jallump sint purintañapatakirakiwa. Akanakax janiw ask mayanakjam utjkiti. Sämkakiw utji. Ukat awtïx ukat justupakiw chhaqtxapxi. Janiw kunar tukxatapas sum yatiskiti. Yaqhippachax arumirjanakax awtun taqxatat jan ukax jaqin taqxatatas uñsxapxakirakiriwa.

Uman jisk’a ch’iyar juq’ullunakaw tuyunaqaski.

Qullapa
Jamp’atux llixtitakiw qulla; nayraqatax jiwat jamp’at ninar nakt’ayasiña, k’iyjaña, ukat ukampiw laka puntar willjatasiña.

Jamp’atux Jaqir Layqxañtakiw Apnaqata
Akkirï ukax jan waliw yaqhip jaqinakataki, kunatti layqasirinakax jamp’atx jaqir jan walt’ayañatakiw katupxi, sañäni: wila, q’illu, ukat ch’uxña ch’ankhampiw jamp’at qhiphäx charar chhitsut uta jak’ar uchapxiri. Jupanakax jamp’atjam jaqix ankusiñapatakiw ukar lurapxiritayna. Janiw aliq ukjamakïkiti. Taqikunaw suma lup’is lurata. Maysatx khitinakati jan yäqapk jupanakarux janiw kuns kamachirikataynati. Chhijtirï jupanakatakiw phuqhasiritäna.

Ch’ich’ikiñ Jamp’atu

Ch’aran uraq patan aliqakiw ch’ich’ikiñax jipiski.
Ch’ich’ikiñax niya jach’a jamp’atur uñtataskarakiwa. Mäk’anakkiw mayja. Ukkirinakax akanakarakiwa: akax jisk’pachakiwa. P’iqipax janiw ancha jachäkiti. Phathankapakiw jach’pacha. Kayunakapax jach’pachanakarakiwa. Aka ch’ich’ikiñax ch’aranä ukjanakan jil jaki. Ukat uman kun tuyunaqañ yatiraki. Uka manqhan jall puriñtakix walpin jupanakax q’awaqiñ yatipxi. Q’awaqiñtakix kunkaruw phunstayapxiri; lupinx janiw aliqt’apxirïkiti, ukat pastu taypiru, alpha taypir ukjamakipiniw khämar khämar thuqhtas mantxañ yatipxi. Ukapachparakiw jamp’atjam jallupachakiw wal uñartapxi. Awtipachax justupakiw chhaqxapxi.

K’ayra
K’ayranakax janiw mayninakjam kawjans jakapkakiti. Jupanakax jawiranakanak awqaninakan utjapxi. Uka manqhatx janiw kunäkipans mistsunipkaspati. Akanakax ch’ich’ikiñat mäk’itampipxiwa. Uñtapax jamp’atump niya pachpaskarakiwa. Nayrapakiw jach’pacha. Saminakapax kimsarakiwa: ch’iyar ch’uxña, qaqa wila, ukat qaqa ch’iyarampi. Akanakax kunapachas utjapxakiwa.

K’ayrax P’iqi Muyunitakiw Wali
Kunapachati patan jakasirinakax p’iqi muyunipxirïtan ukjaxa  nayrax jupanakax k’ayra jamp’at wallxtat umt’apxiritäna. Ukat ukax mäkiw qulliritayna.

Taqi aka qilqt’atatx wal jan walinakaw jamp’attuqit uñstawayi. Walï ukax jamp’atux jan wali jisk’a laq’unak tukji, ukat janiw ukakïkiti, ukax jall ukat jury utjañapatakiw uñstañ yatiraki. Ukat ukax patan qamasirinakatakix askipiniwa. Ukampirus mayirï ukaw jan walïkiti, akampix sañ muntanwa, yaqhip tatitur jan iyawsirinakax layqasiñtakkiw munapxaraki. Ukjaman yaqhanakar jan walt’ayañataki.

Victor Paco Montevillana qilqaqt’atapa
” alt=”" />
Casa campestre, salón los tajibos tuqinrakwa lurasiwiyana 01, 02, 03 jallu qallta phaxsinxa aka 1ER SIMPOSIO PLURINACIONAL DE EDUCACIÓN INTRACULTURAL INTERCULTURAL Y PLURILINGÜE ukaxa, wali alwatawa Yaticha Kamanana, Jiwasa purapa sara, walja aruta chapara amta t’aqa irnaqirinaka jilatanaka kullakanakax wakichayapxi taqi yänaka wakiski lurañataki aka jach’a tantachawxa, ukaruxa puriwayapxarakiwa walja irpirinaka, taqi akana jakiri yuriri jsik’a jach’a markanakata.

qilqayasiñaxa qallantawiyarakiwa niya kimsaqalqu pacharu, ukampirusa janiw jank’asa puripkiti jilatanaka kullakanakaxa qilqayasiñatakixa, ukatwa niya llätunka pachata pusi tunka minutunaka saraxkipanaruwa, illapa uruna, 01/12/2011nwa qallantawayiraki.

Aka jach’a tantachawiruxa puriwayapxarakiwa walja utt’ayat tamanaka (instituciones), aka tamanakaxa uñacht’awiyapxarakiwa kunanaksa luraskapaxi.
Aka tamanakawa ukana uñast’awiyapxi lurawinakapata:

CONVENIO ANDRES BELLO (Organismo internacional)

D.Y.A. DESARROLLO Y AUTOGESTIÓN Ecuador – Bolivia Ñaupaqman Puriy Kereimba.

FUNDACIÓN PARA LA EDUCACIÓN EN CONTEXTOS DE MULTILINGÜÍSMO Y PLURICULTURALIDAD

ACCION ANDINA DE EDUCACIÓN

C.E.A. CONSEJO EDUCATIVO AYMARA

Ukatatxa niyakirakiwa taqinixa mistawiyapxi saxra ura mayaisiñataki, kunatixa niya chika uruxarakinwa. Saxra urata kutt’anisinxa wasitatrakwa uñakipatana utt’ayata tamanakana luraminakapaxa.

Ukatxa, taqinirakiwa chika uru manq’asiña purinxipanxa manq’ir sarapaxaraki.

Chika uru manq’a manq’asinxa jayp’urux pusi taq’anakarurakiwa jalnuqatana taqi khitinakati puriwiykapxi aka jach’a tantachawiru. Mayïri t’aqaxa aruskipt’arakinwa “Intraculturalidad Interculturalidad y Plurilingüísmo en el Currículo Base Plurinacional (CBP) y Currículo Regionalizado (CR)” tuqita, Payïri t’aqaxa aruskipt’apxarakinwa “Pedagogías Intraculturales Interculturales” uksa tuqita, Kimsiri t’aqaxa aruskipt’apxarakinwa “Evaluaciones Intraculturales Interculturales y Plurilingües” uksa tuqitraki, pusïri t’aqaxa aruskipt’apxarakinwa “Incidencias en la definición de políticas educativas a través de la participación social comunitaria” uksa tuqita.

Ñanqha uruxa ukhamarakiwa taqi t’aqanakaxa aruskipt’apxarakina taqi kunanakati aruskipapxañapana ukata. Arumjaruxa (noche cultural) ukarakiwa apasinxa, ukaruxa thuquwinakampi, jayllint’awinakampi, chapar arunakampirakiwa, markanakaxa yanapt’apxarakina.
” alt=”" />
Samaraña uru arumantixa janir qalltkasax pusi t’aqa uñacht’awipampixa puriwayapxarakiwa Ecuador markatxa khithanaka, kunatixa jupanakaxa junt’u uraqi, (oriente, amazonia, chaco) ukhamaraki thaya uraqina irpirinakampi jikisiruwa jutapxatanaxa. Ukatatxa uñast’ayarakinwa taqpacha t’aqanakaxa kuna tukuyankasa utt’ayanipxana ukanaka. Uka uñast’atayatatsti mä actaw luratarakin taqinimpi, ukatwa taqi tamanakawa chimpupampi uchantapxana kawkharuti rixintañakana chimpunakaxa ukjaru.

Ukatxa niya kimsa jayp’u urasaruxa Yaticha Kamana Irpirixa purintaraki suticht’añataki khitinakati irptapkani taqi kimsa tunka paqalquni markanakana Instituto de lenguas ukaraki. Jiwasa purapa sara, walja aruta chapara amta t’aqa Irpiri jilata Walter Gutierrez jupasa arst’awayarakiw kuna wakiskirisa Instituto de lenguas utt’ayawiñaxa, ukatatawa Yaticha Kamana Irpirixa mäkiwa suticht’awayi taqi khitinakati irptapkani Instituto de lenguas ukxa.

Ukatatxa walirakiwa taqiniriruw qulqi phuqhachatarakixana viático tuqita, ukampirusa niya paqalqu pacha urasaruxa lusa qhanasa chaqatawirakinwa kunatixa mä jach’a quqawa liwimuchtätana casa campestreta anqawxaru, ukatwa velanaka qhantasisakiwa viático phuqachaskapxana taqiniru, ukaxa tukuyatanwa niy llätunka aruma pacha urasaru.
”

ELIAS QUISPE CHURA
Ilaies_2007@hotmail.com

Chakax mayawjat mayskatir makhatañtak luratawa.

Kunjamati jamuqan uñjasixa jurïm makhatañ chakax wali jiwakiw uñtasi. Akax amstankiwa. Akjam lurt’atanakax janiw taqichaqankkiti. Patawjanakanak yaqhiphchaqanakan utji. Jilpachapinix jach’a  jawiranakankiwa. Jan uman aptayasiñapatakix chakax jach’a qalatkam lursutawa. Jisk’a qalampisp ukax walja jurïm umax mäkiw aptawayxaspa; purappacharux wali thuru pirqaniwa. Chikataypist uman jurïman mistsuñapatakiw jaytataraki. Ukax anchurux mä luqaniwa, alturusti niya ukch’arakkiwa. Ukat patarux kimsa jach’a thuru t’alpha samanch qalamp k’amphxatatawa. Akax 1985 uka maran jurïm makhatañtakiw luratätaynawa, kunatti ukapachanakanx jallux walpin purintiritayna, ukat jallu umax jan makhatkayaw mantaranttiritayna. Ukampins aka chakx uywamp jaqimpikiw makhataspa, kunatti janiw ancha jach’äkiti. Awtux allinxakispawa. Taqi ukax sañ munistuwa aka chakax jallupachatakix sinti askipinitaynawa. Ukat jichhax wali munatäxiwa, kunatti yaqhiph nayra lurat chakanakx chhijchhi umaw apasxatayna, ukat janiw anch utxapxiti, utjirïkirix mä qawqhakïxapxiwa. Aka qhipha maranakanx patankirinakax simintut  jach’a chakanak jil lurasxapxi.

Bridge to Cross Gushing Water

As we can see in the imagine, the bridge seems very beautiful. This is located in the river on the hill. This kind of structures don’t exist everywhere. There are only in some places in the countryside. Most of all, these are in the large rivers. It is built of big stones in order to avoid certain problems in the future. And now if it is built with small stones, the gushing water can take it on; for that both sides have wide walls. The middle is to leave the strong water. The width is about one meter, and height is almost the same. And over these two are three large flat strong and tick stones. This had been built only for people and animals in 1985, because at that time it used to rain too much,  and the water had used to be very strong. Besides that, it’s not very big. The heavy vehicles can break it in no time. That means, it was a real need for locals, and now it is considered as a treasure for all of them, becuase there aren’t many stone bridges yet. The old ones were destroyed by the mighty water. And at present, they have only a few of them. The people build bridges of cement.