(Coro coro, Pando y Calacoto)
Nayax nayraqat akhamsasaw jiskt’asta; kunjamaskisa jiwasan markanakasa ukhamaraki ayllunakasa. Ukatwa, lakan phaxsi urunakanx sarawaytan khaysa Provincia Pacajes uksa markanakaru.
Ukham sarkasinx uñajawaytanwa, kunayman markanaka ayllunaka jaytamuchuta, jan jaqini, laqayar tukusit utanakax qaqaraski. Ukat jiskt’an uksankir jakasirinakaru, ¿ kunats akhamar markanakasas ayllunakasas tukusxpacha?, ¿aka markanakjax nayra pachax kunjamänsa?.
Jilatanakax akhamsasw arxayt’awayistu. Nayra pachax khay Corocoro, Pando, Calacoto, ukat juk’ampi marka yallunakanx walja jaqinakaw jakasipxirïna, sasaw jupanakax sapxi. Ñämas Corocoro markax wali suma markanwa, ukanx utjan sapxiwa; Mina de Cobre, ukanx walja minero sat irnaqirinakaw sapür irnaqapxirïn sapxiwa, ukhamarus tuminkunakax wali jach’a qhatu apasirïn sapxiwa, ukatx mä Cini sata 16 de Julio, Super mercado ukat juk’ampinakaw utjan sapxiwa. Ukanx jakasipxan siwa, Mineros y Empresarios privados ukan p’iqinchirinakapa ukhamaraki irnaqirinakapa.
Jichax uñjtanwa, mä apanukut marka, mä laqay markakaspas ukhamar uñtat juk’a jaqin qaqsut marka.
Pando; aka markax ukhamar tukusitarakiwa, nayra pachanx aka markanx mä Estación de Tren ukaw utjän sapxiwa. Ukat jichax janiw ukax utjqhiti, ukat jaqinakax jach’a mark tuqinakar sarxapx sasaw ukan mawk’a jakasir jaqinakax arxayt’awayapxistu.
Calacoto, uka markanx kipkarakiw mä Estacion de Tren utjan sapxiwa. Jichax jan utjxipanx jaqinakax jach’a marka tuqinakararukiw sarxapxi, sasaw sapxaraki.
Ukhamarus uñjaraktanwa, janiw sum utjkiti; (Vías de comunicación o medios de comunicación) uksan jakasirinakataki.
Kunas jiwasan Markanakasan Ayllunakasasn kamachaski, kunats ayllunakasax laqayar tukusiski. Taqinis amuyt’apxañäni.
Qillqiri: Leandro Quispe Q.
Kunayman iwxt’anak quillqt’anipxita: leoq2010@gmail.com
TAQINIS AMUYT’APXAÑÄNI MARKANAKASXATA
APRENDER AYMARA ES SÓLO RECORDAR
Por: Ruben Hilare
El Aymara es una de las 6 mil lenguas existentes en el mundo, con cerca de 5 millones de aymaras hablantes (incluyendo a aquellos que solo entienden y los migrantes en otros países de Europa, EE.UU., y otros), ubicado principalmente en los Andes de Sud America (Bolivia, Argentina, Chile, Perú). Es también una de las lenguas constitucionalizada como lengua oficial del Estado Plurinacional de Bolivia.
He estado enseñando idiomas en diferentes Unidades Educativas de El Alto y La Paz y en diferentes programas desde hace 8 años. Esta gestión tengo la dicha de enseñar Aymara en una Unidad llamado ¨El Progreso¨ de El Alto a través de un Proyecto de Intra-interculturalizacion de la Educación Boliviana a través de Aymara auspiciado por el Senado del Estado Plurinacional de Bolivia. Al respecto he visto una experiencia muy interesante.
Cuando inició las clases tuvimos que hacer un diagnóstico para poder implementar la respectiva enseñanza. El resultado es que casi el 95% eran estudiantes que hablaban aymara o entendían. Y los 5 % eran estudiantes que venían del interior, como ser de Cochabamba o de otros lugares donde no se habla aymara. Cuando revisamos la Currícula del aymara, contemplaba primero la enseñanza de la comprensión-producción oral. El resultado es que nos dimos cuenta de la capacidad comunicativa previa que tenían los estudiantes. Bueno muy personalmente empecé desde el primer día de clases a hablar en aymara y me comprendían perfectamente la mayoría. Comprendí que no era necesario enseñar aymara como segunda lengua sino como primera lengua. Y ¿que hago con los que no entienden? bueno invito a alguien que me ha entendido para que traduzca. Así aprenden en comunidad (Ecuación Comunitaria), se ayudan los estudiantes uno al otro, y determinamos dentro del aula no hablar en castellano, resultó muy sencillo.
Este video es uno de los ejemplos, los niños de grado Primero (de 6 años), aprendieron a contar en aymara de 1-10 en menos de ½ hora. En realidad, sólo recordaron su idioma natal, el cual esta ya en sus mentes desde el vientre y desde sus ancestros.
La conclusión, en la ciudad de El Alto y en muchos lugares el enseñar aymara es solo hacerles recordar lo que se olvidaron a causa de los diferentes estereotipos que se crearon durante la colonización y la republica. Esto también se debería tomar en cuenta en las Universidades y Normales. Y no enseñar aymara a los aymaras en castellano.
(Español) ALGUNAS PREGUNTAS Y RESPUESTAS DE SEMIÓTICA
Edwin Usquiano Quispe
ecoedwin1@gmail.com
cel. 791 – 32934
1. ¿qué imágenes del contexto boliviano les interesaría o se podría analizar? ¿Por qué?
Nos gustaría analizar e investigar sobre la botella del pepsi, ya que, para nosotros la botella presenta una imagen y que lo se quiere saber ¿por qué la botella del pepsi tiene esa imagen y no otra imagen?, en el cual, este aspecto es un poco compleja de explicar, algunos dirán que la botella al medio es poco más delgada porque facilita agarrar y servir el contenido o el líquido.
Por otro lado, algunos dirán también que representa una imagen de una muchacha joven, ya que, las chicas o las jovencitas siempre quieren tener una buena imagen en cuanto físico, entonces, su cuerpo de una muchacha la parte arriba y la cintura tiene un cuerpo ancho y la parte intermedia su cuerpo es poco más delgada.
Estos serían el ¿por qué? la imagen de la botella tiene esa figura.
2. Comentar otra experiencia anterior sobre análisis de imagen y observar ¿Qué otros aspectos aparte de los que el autor analizó se necesitaría tomar en cuenta para el análisis de imágenes?
Sobre el análisis de las imágenes es muy necesario conocer y reconocer las imagen que se utilizan en diferentes situaciones y/o objetos, y es necesario determinar el signo o imagen que significado tiene, como por ejemplo, en los licores y en los frascos de mata bichos se utilizan una imagen de cadáver con una cruz caído. El imagen tiene en el contexto un significado que indica peligro u otro cosa.
Al respecto que el autor analizó las imágenes, se necesita insertar el análisis sintáctico de las imágenes, ya que de alguna forma y manera ayuda a distinguir entre sociedades alta, media y baja, además, puede distinguir entre la sociedad del oriente y occidente, por ejemplo, en un afiche de un congreso que se llevará en Santa Cruz o sea en el oriente, difícilmente estaría el imagen de una cantuta, en este caso si en caso si quieren utilizar símbolos nacionales, utilizarán el patujú ya que representa el oriente, mientras en el altiplano o occidente tampoco no utilizarían el símbolo o imagen de patujú sino utilizarán una imagen de cantuta que representa a la sociedad ya mencionada, entonces un afiche publicitario tendrá una estructura sintáctica entre las imágenes y a la sociedad que representa.
3. Realizar una interpretación sobre: ¿Cuál sería la utilidad del análisis de imágenes?
La utilidad del análisis de las imágenes nos ayudaría en primer lugar, distinguir las imágenes cual es cual, donde pertenece y que representa cada imagen, ya que, por ejemplo, en cada sello, ya sea, cuadrado, triángulos, etc. en el medio llevan una imagen aparte de tener los signos lingüísticos, esto implica y significa que cada imagen del sello a que organizaciones representa y en segundo lugar, de alguna forma nos lleva a conocer la ciencia, que en estos últimos tiempos cada objeto o cosa tienen una imagen que se refiere a alguna cosa.
Al observar una imagen ya estas aplicando el conocimiento teórico que has aprendido, y te permite pensar y sacar implicaciones de cada imagen.
LOS LÉXICOS ASOCIADOS E INTERPRETADO DESDE SEMÁNTICA
Edwin usquiano quispe
ecoedwin1@gmail.com
Cel. 791 – 32934
(Jawira, qullu, qala, laq’a, warmi, phucha)
1. Antonio Mamani:
Jawira – qala
Qullu – laq’a
Phucha – warmi
Antonio jilasti, uka suxta arunakax kimsa qutururakiw kuttayi, jupan munañaparkama, nayraqatanxa, jawiramp qalampw mayachthapi, ukax amuyt’ayarakistaspawa, kawkjantix mä jawirax utjki, ukanx qalanipuniwa, mä jawirax janiw jan qalanix utjkaspati, ukampirusa, jawiramp qalampix chacha warmíkaspas ukjam utt’atawa, janiw uka paninix jaljtasipkaspati, mä jawirax jan qalanix janiw jawirakaspati, inas mä jisk’a uma qhichakichispa, uka jisk’a uma qhich’anakas jisk’a qalanakanipunirakiwa, maysatuqitxa, jawiranx qalax qunchu umamp chikaw jitarakixa, mayawjat yaqhawjaru. Ukjarusti, payïrinx qullup laq’ampiw mayacht’i, qulluk qullux wali jayat uñtatax laq’a samin qullukipuniw pata pampanakanxa, jani ukax thaya pampanakanx uñtasirakixa, inas junt’u markanakanx mä qullux ch’uxñak uñtasirakchi, ukax wali junt’ütapatw ukjamax uñtasirakixa, ukampirusa, mä jisk’as uka ch’uxña qullunakatx jayatx laq’a saminix utjakipunirakiwa. Tukuyañarux phuchap warmimpw mayachthapiraki, taqi jisk’a lalanakaw kunapachatix jilsxapxki ukjax warmirux tukjapxaraki, nayraqatax lulu sasaw kunawsatix jisk’äk ukjax sutiyt’apxi, kunawsatix jilsxapxix ukjax tawaqu sapxarakiwa, qhipatuqiruxa, kunapachatix uka tawaqux panichasxi, chachanix ukjatx jiwañapkamax warmixiwa, uka warmix sutinixa, aymar markanx janiw khitis warmi satäpkiti, warmi satax kawknïr kullakanakay wali suma sarnaqapchi, chiqanjam ayllunakapans sarxarupchi, wali amuyt’änixapchi, jani chachampis nuwaskchiti, ukanakaw warmi satäpxixa, kunawsatïx mä tawaqux jani wali sarnaqchiti, yaqha yaqh chachanakap sarnaqapchi uka warminakax janiw kunapachas chacht’asipkiti, ukanakaxa, tutir tawaqu satapxiwa, ukampirusa, mä utanxa, mä taykaw wawanakaparux suman jakawiñanakapatakix thakicht’araki, jilpachax imill wawaruw wali sarawinakx uñcht’ayaraki jani chijinakar puriñapàtaki, kunalaykutix uka warmir jani ukax uka taykax amuyt’anakanïxiwa, ukatw uka jilax ukjamx phuchap warmimp sasax apthapt’ixa
2. Victoria torres
Qala – laq’a – jawira – qullu
Phucha – warmi
Victoria kullakax uka suxta arunakx pä quturukiw kuttayi, nayrïr qutunx aknírinakawa, qala – laq’a – jawira – qullu; uka puspach arunakaxa, uraq taykasankirinakawa, janiw khitin apanitçakisa, janirakiw khitin luratakarakisa, uka puspach yänakxa, mayawjitanakw uñjaraksnaxa, kunajamatixa, mä qullunx walja jawiranakarakiw utjaspaxa, uka jawiranakanxa, kunayman qalanakarakiw utjarakispaxa, ukjarux laq’ax qulluns jawiranakans qalamp chikax utjarakispawa, maysatuqitxa, mä qullunxa, laq’amp qalampikis utjarakispawa, maysatuqitxa, pachamam taykasanx walja qullunakaniwa ch’akha muqunakákaspas ukar uñtata, ukjamarakiwa uka ch’akha muqunakapanxa, walja wila saririnakarakiwa, uka wila saririnakaxa maysa tuqitx taqi tuqirurakiw sararakixa, taqi ukanakaxa, laq’ampit qalampit wali sist’ata, ukjamw amuyt’araksnaxa, ukjarusti, nayrïr pachparakkiwa Phuchamp warmipx mayxarux apthapt’arakki, taqi ukanakaxa, inas nayrir pachpak amuyt’asirakchispa.
ARUSKIPT’ÄWI
Informante: Adrian Usquiano Apaza
Género: Masculino
Edad: 65
Entrevistante: Edwin Usquiano Quispe
Entr. Walikiwa, aski jayp’ukipan jilata, sutimax kunasa
Inf. Sutijaxa Adrian Usquiano Apaza satätwa
Entr. Walikiwa nayaw mä qawqha jiskt’anak jiskt’äma, ukjaruw jumax jayst’itataxa, nayraqatax khä ayllunakana markanakana taqituqinwa, apthapinakx apthapt’apxixa, mä chikürutakixa, ukatakixa, kunjam wakicht’atasa, khitinakas apthapx wakt’ayapxi, khitinakas ukar jutapxañanakapa, wawanakati, achchilanakacha, ukay janich wawanakax ukankapxañanakapakix taqi uykanakat arxayt’apxitam.
Inf. Bueno, uka arumxar respuesta churamawa nanakanxa apthapix utjiwa comunidadanxa mä uso de costumbre sataw no, kunapachatix mä yapurux sartan ukjaw awisax utanak utachastan jayukanakan ukan utjiw apthapixa, mä autoriudadax utjapuniw mä ayllunxa, autoridades strio. General, jilaqata, segunda, jayukjama, jupanakay may lak’uchrant’asi mantila ukaruw kunaymaniw chuñu qhatinaka, qhatinaka, kayanaka phutinaka, tunta phutinaka, asta kunaymaniw apasinipxixa fiambre sataw ukax castillan arun no, ukatxa, mä vocalip ukax ukar lak’ucht’asi, generalarakip misa wayit sataw ukax khäyat mä diez metro cinco metro según ukax walja jaqitakjam juk’a jaqitakjam ukax lurt’atarakiwa, ukaruw taqpach apthapix mä mantilar apthapitäx ukaruw siqtix yasta, mut’inaka taqi kunatix manqktanx ukaw ukankixa, yast ukjarux kaltitunakaw ukaw utjaraki ukax platunkamaw jutapxarakixa, wawanakas jutapxi platunkam kucharananks apasinipxi ukjam kaltupkama, kaltunakax apthapitarakiw mä jach’a phukuru ukatw mä platutaw ukax thïyapataw mä awasiru taqir purxatix ukjam ukx lurt’apxarak ukjam ukx kunayman acontisimientonakanrakw ukjamanakax utjarakixa.
Entr. Walikiwa, uka apthapinx nayrapachanakx ist’asinax janiw kaltunakax ukanx utjkanat ukanx jichapachakixiw sapxiw yaqhipanakaxa, ukjatx kunjams arst’itasmaxa.
Inf. Utjapunitaynaw porque nayax wawakayatx ukjax matrimoniw utjiritaynaxa, uka matrimonionxa, uka novionx uka mä jach’a trinaxi sataw ukax mä jach’a phukuwa, jichhaxay jiru phukux utjchixa, uka timpunx sañu phukuchitaynaxaya, ukaruw kunayma kaltunak apthapixa, kasaririx noviompi, noviampixa, mä kucharitak ukax manq’aqt’iritaynaxa, ukax utjapuniw nayratpachapuniw uka kaltux utjiritayna, ukat awispachaxa, uka kuna jisk’a satäwinakans, pero kaltux mantapuniw mayor parte ukaw nayan respuestajaxa.
Entr. Walikiwa, uka apthapinx khitinakas ukankapxixa, wawanakax janit ukankapki ukankapxicha, jilïrinakacha, khitinakas ukankapxixa.
Inf. Taqpachaniw ukankapxixa, wawanakax yustiriw sarapjixa, yaqhipanakax jani yustirix sarapkarakiti, mayor partix chacha warmi personas adultos mayores jistanwa ukanakaw ukanx existipjixa, ukax kunayman contecimientonw ukax existipjixa.
Entr. Kunats uk apthapx lurapjixa akanakanx jichhürunakanx uñxaraktanw platunakar seguntunak apthapxapx ukhamakixiw, kunats uk apthapx taqpachanix luraptaxa.
Inf. Ukax mä yanapt’äsiwipï ukaxa jaqikamax janiw mayni saparuk jaqt’asipkiti, mä yapuns natakiraki, jumatakiraki, jayukjama, yanapt’asiw kasuw ukaxa, maynix mä autoridadax ukjax nayäxa mä secretario general nax ukjamajaxax ukjaxa, jupanakax natakix ukjamx jutjapxarakini, ukax mä ayni ukjamawa, maynit maynikam yanapt’asiñan ukjamay, mä jaqitakix mä jaqiru, pä jaqirux aphiktasiya, porque, juyrax waljatxay phaysusxchispaxa, jayuka kasunaw ukax ukjamax utji.
Entr. Jïsa, waliki, ukatxa, jilt’kï ukx kamachjapxisa.
Inf. Ukaxa aymar arunx satawa, ukaxa jilt’xapuniw janixay q’äl tukuntkapchispatixa, ukaxa alsa sasaw nanakax sutichasipta comunidadanakaxana, ukxa, taqi mayniw alst’asxapxapxaraktxa, ukax thiyat obligatoriamentiw alst’asiwayapxaraktxa, mä phuxtsa, pä phuxtsa, ukax según gustutjamarakiw alst’asxapxaraktsa, ukat jilt’askis ukax mä tuyñuw ukaxa, mä autoridad sañanai ukatakiw ukax jilt’xaraki, jan jilt’kix ukjaxa ukx taqipuniw ukx apasxarakixa, waway warmi ast alst’asiwayjapxarakixa, iski ukas tiyusan uchat wintishunapachixay ukaxa, ukat ukax utjixa, alsa sataw ukan sutipaxa.
Entr. Walikiwa, jikisiñkama.
Inf. Bueno gracias ukakispawa, quli jilata, muchas grasias.
Entr. Waliki.
Edwin Usquiano Quispe
ecos wiñay wara
APTHAPXATA
Edwin Usquiano Quispe
Ecoedwin1@gmail.com
Cel.- 791 – 32934
1. QALLTA
Aka yatxatt’äwinxa, apthaptuqitw uñacht’aystanixa, kunalaykutixa, jiwasanakax saräwinakasatx wali sumw yatikipt’apxañanakasaxa, inasa, jani nayra achachilanakasar uñtas phuqxapxarakstanti, ukampirusa, ukatuqinakatx yatxatt’añanakasakipunirakistawa, jani achachilanakasan amuyunakap chhaqtayañatak ni armasiñataki. Jichhürunakanx uñjaraktanwa, janiw yänakas luräwinakas chiqaparjam phuqt’atäxkiti, kunalaykutix yaqhäx jaqinakaw purinisinx amuyunakapampix q’äl chhaqtayxapxarak saräwinakasxa.
Ukampirusa, jiwasanakax yatiqirinakjama, yatichirinakjamax uka nayra saräwinakasxatx yatxatt’asax qillqt’apxañanakasawa, ukjamat maynit maynikam aruskipt’asipxañanakasataki, inas qhipürunakanxa, uka qillqatanak uñakipt’asax wasitat amthapt’as sarawinakasax wakt’ayatarakichispa.
Chiqansa, aka markanakasanxa, munasiw taqi lurawinakasxat jach’ar kunkanchayirinaka, yaqhipanakax wali kusw amuyt’apxi, janiw sapakix kunjams phuqt’xarakiti, munasiw taqpachan mä wawak sartasiñasa, ukjakiw taqi munäwinakas phuqatarakispaxa.
Taqi uka apthapxat amuykipt’äwinakaxa, khaysa janq’ulaymis saräwinakaparjam uñakipt’ataniw aka yatxatt’äwinxa.
2. AMTANAKA
a. jach’a amta
Yatxatt’aña kunjamas mä apthapix wakt’ayata, ukanakax kuns sañs muni jakäwis taypinxa.
b. jisk’a amtanaka
Uñakipt’aña kunjamas mä apthapix ayllunakanx wakt’ayata.
Qhanacht’aña saräwinakasanx phuqasiti, janicha, ukanakaxa.
Amuykipt’aña kuns sañs muni ayllus taypinx taqi uka luräwinakaxa.
3. YATXATT’ÄWI
Aphtapix kunaymanit wakt’ayataw markanakaparjam uñtasina, jichha wakicht’äwinsti, uñakiptataniw kunjamas khaysa Janq’ulaymistupinx mä apthapix wakt’ayata, ukampirusa, uñacht’ayatarakiniwa, khitinakas uka aphtapinx wali kunkanchayapxi, ukjarux uñakipt’atarakiniwa, kunapachanakansa uka aphapix wali jach’ar aptata.
3.1. Apthapi wakt’ayawtuqita.
Mä apthapix markachirinakan wakt’ayatawa, uka apthapinxa, walja jaqinakaw ukankapxarakixa, wawanakasa, warminakasa, chachanakasa, achachilanakasa, taqinipuniw ukankapxixa, ukampirusa kunayman luräwinakan wali jach’arux kunkanchayapxixa, saraksnawa: uta utachäwinakana, yapuchäwinakana, irnaqäwinakana.
3.1.1. Uta utachäwina
Kunapachatix mä utx tukuyapki, ukjaw uta utachayirirux mä ayllunkirpachaw sart’apxi kunayman yanapt’anakampi, wichhunaka, lawanaka, wiskanaka, phalanaka, juk’ampinakamp apasa.
Uta utachäwinsti taqinipuniw ch’am tukt’asax tukuyapxi, ukanxa chachakamakiw jilpachanix irnaqt’apxaraki, kunalaykutixa, warminakaxa, kunapachatïx utax tukuyatäxki uka pachatakiw wali utanakapanxa manq’anakx phayarasipkaraki.
Kunawsatix ñä chhipthaptax utx tukuyapchi ukjax taqituqitw warminakax aywthapinipxaraki, manq’ankama, ukat mä juk’a pachatsti, mä jilïr awki jan ukax jilaqataw may jach’a mantiy jant’kt’asax wasa mantiyup lak’uchrantasisax taqi uka manq’anakx apthapi, ukatx taqinitakiw siqik warantaraki, ukatw wawas warmis chachas taqinipuniw manq’irix aywxatapxaraki.
3.1.2. Yapuchäwina
Ukakipkarakkiwa, yapuchäwinakanx apthapx wakt’ayapxaraki, kunawsatix mä utanx wakt’ayaski jaqinak achikthapt’asis ukjax mäkipuniw manq’anakx phayart’awayaraki, khitinakatix achikatäpk ukanakax ukakipkarakkiwa manq’anakx apanipxaraki, taqi uka yanapt’anakaxa, aynikiwa, mä qhipürunw juparux achikt’asipxarakinix ukjax jupax jani ukax achikasirix ukakipkarakkiw yanapt’irix manq’amp kunaw sarxañapaxa.
Uka apthapx yapu yapuchasiriw wakt’ayarakixa, kunjams lurt’ani kawkjitarus warnuqani taqi ukanakxa, chikataninakax ukarukiw yanapt’apxarakixa.
3.1.3. Irnaqäwina
Irnaqäwinakans uka kipkarakkiwa apthapx wakt’ayapxarakki, taqi ayllunakana, markanakanaw juntpachan irnaqañanakax utjaraki, ukarux ur jurnalpachaw irnaqirix sarapxi, ukatakiw taqiniw manqx apsipxaraki, uka manq’x janiw sapanakapatakïkkiti, jan ukax taqinitakiwa jan maynis yaqhatuqir uñtayasa, juntpachan quqxatt’asipxañanakapatakiwa.
Kunawsatix chikürux puninxk ukjaw jilïr mallkux taqpachanir jawsthapisinx mantiy jant’ukt’äsinx mä mantiyur taqinit manq’anak apthapisins taqinitak kunayman manq’ warantaraki, ukanx mä akja tunta phutis taqinirurakiw puriraki, kunjamtix arst’irix jiskistu ukjama. “mä awsirus taqinir purxatkist ukjama” ukajamw taqinipun purakanakapx phuqt’ayapxaraki.
3.2. Kunatakis wali wakiskirixa.
Uka apthapixa wali wakiskiripuniwa, saräwinakas ukankarakiwa aymar jaqinakan saráwinakapaxa, kuntix arst’apxapuni: “maynit maynikam yanaptasiña” nayrïr ch’aqanakanx inas jani kamskarakstanti, chiqansa, uka apthapinpix jila, wila, masisaruw yanapt’tanxa.
Kunawsatix ut utachk ukajax uta utachirirupï yanapt’apxixa, janitix uka apthapix utjakas ukjax uta utachiripï walja manq’ taqinitak phaysuyxañapaxa. Ukjamasp ukjas juyrat puyriw tukusispaxa, ukjam jani walt’äwir puriñapatakipï yanapt’apxixa.
Ukampirusa kunawsatix maynix naj ukax yaqhax utachxkan ukjax ukakipkarakkiw kunayman ch’am laqt’asax yanapt’xañaparaki, ukanakaw wali askixa aymar markasan saräwinakapaxa.
3.3. Kuns amuyt’ayistu uka apthapixa.
Uka apthapix amuyt’ayistuwa, mä wawak nayraqatar sartañataki, jani lanktasis juntuk ninarus umarus mantañataki. Ukampirusa, uka apthapix wali amuyt’ayistuxa, aymar markanx janiw utjkit jaytjasiña ni jaqt’asiñasa, taqiniw kunarus puripxi.
Maysatuqitxa, ukankarakiwa jakhunak yatiqañaxa, (suma, resta, multiplicación y división), nayraqataxa, manq’nakx apthapipxi jan ukax warthapipxi, ukaxa jakthapiña satawa, ukjaruxa taqinitakirakiw siqik warantapxi ukax satawa miratatayaña, ukjasu taqinirakiw aywxatapx manq’iri ukax satawa jakhuqaña, kunalaykutix apaqxapxiwa, qhipxarusti, jilt’irïk ukasti taqiniraki mä juk’akams apasiwayxapxaraki, ukax satawa jaljaña ukjamaw aymar aru taypinkaski kunak man saräwinakasa, ukakipkarakikkiw yatiqäwinakas ukankarakki.
Aymar saräwinak taypinx kunayman yatintawinakaw ukanak chikt’ataski, ukataw janix saräwinakasx armasiñasäkiti.
4. TUKUYÄWI
Apthapix kunayman luräwinakan wali kunkanchayataxa, ukampirusa, mä ayllunxa taqpach jaqinakamp wakt’ayatawa, janiw saparuk jaqt’asipkiti, thiyataniw yanapt’asipxixa.
Jichhürunakanxa, aka apthapix pata panpanakanakrakw uñjasxixa, aka jach’a markanakanx janiw apthapx wali kunkanchayapkiti, aka yatiqañ utans janirakkiw apthap sapk ukjax apthapjamx wakt’ayxapxkarakiti, kunawsatixapthapi sapki ukjax sapa mayniw apanisinx nayraqatapar ucht’asxapxi, janiw taqinitakixiti.
Mä apthapitx kunayman saräwinakasarakiw qhanstaspaxa, yatiqätuqinakas ukankarakkiwa, amuyt’sipanxa, apthapix taqinin wakicht’ataw taqinitakiraki.
Ukampirusa aka uñakipt’äwxatx kunaymaninakampiw arusipsnaxa, ukampirusa kunayman saräwinakanrakw utjarakpachaxa, inas wakischispa taqpachan yatiqirinakamp yatichirinakamp mä wawak sartasisinx wakt’ayatarakichispa, ukjamat qhipürunakanx wali jach’ar kunkanchayañataki.
Anexo I
Informante: Adrian Usquiano Apaza
Género: Masculino
Edad: 65
Entrevistante: Edwin Usquiano Quispe
Entr. Walikiwa, aski jayp’ukipan jilata, sutimax kunasa
Inf. Sutijaxa Adrian Usquiano Apaza satätwa
Entr. Walikiwa nayaw mä qawqha jiskt’anak jiskt’äma, ukjaruw jumax jayst’itataxa, nayraqatax khä ayllunakana markanakana taqituqinwa, apthapinakx apthapt’apxixa, mä chikürutakixa, ukatakixa, kunjam wakicht’atasa, khitinakas apthapx wakt’ayapxi, khitinakas ukar jutapxañanakapa, wawanakati, achchilanakacha, ukay janich wawanakax ukankapxañanakapakix taqi uykanakat arxayt’apxitam.
Inf. Bueno, uka arumxar respuesta churamawa nanakanxa apthapix utjiwa comunidadanxa mä uso de costumbre sataw no, kunapachatix mä yapurux sartan ukjaw awisax utanak utachastan jayukanakan ukan utjiw apthapixa, mä autoriudadax utjapuniw mä ayllunxa, autoridades strio. General, jilaqata, segunda, jayukjama, jupanakay may lak’uchrant’asi mantila ukaruw kunaymaniw chuñu qhatinaka, qhatinaka, kayanaka phutinaka, tunta phutinaka, asta kunaymaniw apasinipxixa fiambre sataw ukax castillan arun no, ukatxa, mä vocalip ukax ukar lak’ucht’asi, generalarakip misa wayit sataw ukax khäyat mä diez metro cinco metro según ukax walja jaqitakjam juk’a jaqitakjam ukax lurt’atarakiwa, ukaruw taqpach apthapix mä mantilar apthapitäx ukaruw siqtix yasta, mut’inaka taqi kunatix manqktanx ukaw ukankixa, yast ukjarux kaltitunakaw ukaw utjaraki ukax platunkamaw jutapxarakixa, wawanakas jutapxi platunkam kucharananks apasinipxi ukjam kaltupkama, kaltunakax apthapitarakiw mä jach’a phukuru ukatw mä platutaw ukax thïyapataw mä awasiru taqir purxatix ukjam ukx lurt’apxarak ukjam ukx kunayman acontisimientonakanrakw ukjamanakax utjarakixa.
Entr. Walikiwa, uka apthapinx nayrapachanakx ist’asinax janiw kaltunakax ukanx utjkanat ukanx jichapachakixiw sapxiw yaqhipanakaxa, ukjatx kunjams arst’itasmaxa.
Inf. Utjapunitaynaw porque nayax wawakayatx ukjax matrimoniw utjiritaynaxa, uka matrimonionxa, uka novionx uka mä jach’a trinaxi sataw ukax mä jach’a phukuwa, jichhaxay jiru phukux utjchixa, uka timpunx sañu phukuchitaynaxaya, ukaruw kunayma kaltunak apthapixa, kasaririx noviompi, noviampixa, mä kucharitak ukax manq’aqt’iritaynaxa, ukax utjapuniw nayratpachapuniw uka kaltux utjiritayna, ukat awispachaxa, uka kuna jisk’a satäwinakans, pero kaltux mantapuniw mayor parte ukaw nayan respuestajaxa.
Entr. Walikiwa, uka apthapinx khitinakas ukankapxixa, wawanakax janit ukankapki ukankapxicha, jilïrinakacha, khitinakas ukankapxixa.
Inf. Taqpachaniw ukankapxixa, wawanakax yustiriw sarapjixa, yaqhipanakax jani yustirix sarapkarakiti, mayor partix chacha warmi personas adultos mayores jistanwa ukanakaw ukanx existipjixa, ukax kunayman contecimientonw ukax existipjixa.
Entr. Kunats uk apthapx lurapjixa akanakanx jichhürunakanx uñxaraktanw platunakar seguntunak apthapxapx ukhamakixiw, kunats uk apthapx taqpachanix luraptaxa.
Inf. Ukax mä yanapt’äsiwipï ukaxa jaqikamax janiw mayni saparuk jaqt’asipkiti, mä yapuns natakiraki, jumatakiraki, jayukjama, yanapt’asiw kasuw ukaxa, maynix mä autoridadax ukjax nayäxa mä secretario general nax ukjamajaxax ukjaxa, jupanakax natakix ukjamx jutjapxarakini, ukax mä ayni ukjamawa, maynit maynikam yanapt’asiñan ukjamay, mä jaqitakix mä jaqiru, pä jaqirux aphiktasiya, porque, juyrax waljatxay phaysusxchispaxa, jayuka kasunaw ukax ukjamax utji.
Entr. Jïsa, waliki, ukatxa, jilt’kï ukx kamachjapxisa.
Inf. Ukaxa aymar arunx satawa, ukaxa jilt’xapuniw janixay q’äl tukuntkapchispatixa, ukaxa alsa sasaw nanakax sutichasipta comunidadanakaxana, ukxa, taqi mayniw alst’asxapxapxaraktxa, ukax thiyat obligatoriamentiw alst’asiwayapxaraktxa, mä phuxtsa, pä phuxtsa, ukax según gustutjamarakiw alst’asxapxaraktsa, ukat jilt’askis ukax mä tuyñuw ukaxa, mä autoridad sañanai ukatakiw ukax jilt’xaraki, jan jilt’kix ukjaxa ukx taqipuniw ukx apasxarakixa, waway warmi ast alst’asiwayjapxarakixa, iski ukas tiyusan uchat wintishunapachixay ukaxa, ukat ukax utjixa, alsa sataw ukan sutipaxa.
Entr. Walikiwa, jikisiñkama.
Inf. Bueno gracias ukakispawa, quli jilata, muchas grasias.
Entr. Waliki.
TIWULAMP ASNUMPI
Mä urux tiwulax wali manq’at awtjataw sarnaqaskatayna, ukhamaruw mä asnump jikisitayna. Asnurux akham satayna: –sinti manq’at awtjataw jikxatasta, jumarukïy manq’antxchïma, sasa. Uk ist’asax asnux mulla mullakiw uñnaqasitayna.
Ukat wäl lup’itayna –kunjamataks qhispïxa!, sasa. Ukat kayu usuchjataw tukutayna. Tiwulax asnur uñjasinx akham saw satayna: –kunats ukham kayu usuchatjam sarnaqta, sasina. Asnux sarakitaynawa: –kayujar mä lankhu ch’aphiw ch’aphintitu, añchapuniw jichhax usutu, sasa. Ukat asnux tiwular akhma saw achikt’asitayna: –amp quli jilata, uka ch’aph kayujat apst’uta, sasina. Ukat mask manq’s manq’antxakchitätaya, sataynawa.
Tiwulax uka llakit arunak ist’asax wal kusisitapuniw iyaw –sarakitayna. Ukhamax apsümaya, kawkis uka usuchat kayumaxa, aytasimay jank’aki, saw satayna. Ukat asnux kay aytasisinx mayak “p’aqx” sas tiwular lakapxat wakt’ayatayna; laka ch’akanakas willsut ukhamaw qamaqix uñjasitayna. Ukham mat’aqt’asax asnux walpun t’ijtawayxatayn –siya. Uka thujsa asnu, sasin tiwulax jiwirjamaw waq’aqt’asis mäk jaltxarakitayna.
Janiw kawkhans khitirus mäk ist’asinx iyaw sañäkiti, jan wali amtäwinakanïpxiriw siwa.
Por:Martin Canaviri Mamani
ACHAKUMPI WAYNAMPI
Aka Chukiyaw markanx pä waymaw callinjam sarkasin uñt’asipxatayna, ukat uka pani waynax mä uta arintasipxatayna, ukatx pampachanirakiw irnaqañ qalltapxatayna, siwa.
Maynix jisk’a taña lik’i wayna, maynisti jach’a taña tixi waynitunw siwa, ukat jisk’a lunqhu waynax jank’akiw manqañanaka, isinaka ukhamarak qulqs jiqxatatayn siwa. Uk uñjasinx jach’a t’añs waynax uruy arumapiniw jan ikt’asin irnaqataynan maynjan isinaka, manq’añanaka ukhamrak qulqi jiqxatxä sasina.
Ukhamäkipanx mä alwax jisk’a taña lunkhu waynax masiparuw samkap yatiyatyna -akham sasina: ay jila… janikipï wal samkasttixa… warikiw tharmitu, qarwakiw mat’aqt’itu, kunarukis purt’aspachayä. Warmijas wawajas kunjamäskpachasa…, amp suma…, khä qullu patat uñt’ayasinitasm quli jila…! sasinaw wayna masipar achikt’asitayn siwa.
Ukat ukham llakit uñjasinx iyaw sasaw jach’a taña waynax qullu patar arkatayna, ukat uka qullu patar mistusinx mä ch’uch’a yapu uñtapxtayna, ukat jisk’a lunqhu waynax kamsmas jila, warmijas wawajas q’ulaki, ch’islliki –sasinaw may alayar thuqtasin jiwt’awayxatayn siwa. Uka waynax janiw jaqïkataynati, jan ukax achakukitaynawa, ukhakiw jach’a taña waynax amuyasitayna, taqi kunatix masipan utjkän ukax lunthatatatapa.
Por: Elena Lopez y Martin Canaviri
Illimani qhunu qullu (Chapar aru)
Munat Illimani qhunu qullu,
waranq waranqa
maranakaw wawanakamaruw
qarpxatapxista.
Munat Illimani qhunu qullu,
janq’u puñchumampix
chachar warmiruw
muspharawayta.
Jichhasti, urutjam urutjama
uñch’ukkat uñch’ukkatarakis
janq’u puñchum
apanukusktaxä.
Munat Illimani qhunu qullu,
janikiy jaytanukt’asipxistati,
khitirak chuym qhanartayapxitani,
khitirurak aytasipxasti.
Munat Illimani khunu qullu,
wawanakamax uruy arumaw
jum uñtasin lllakisipxta,
janikiy jaytasipxistati.
Munat Illimani khunu qullu,
panqaranakas jawiranakas
jump chikaw wañsuraski,
khuyapayasipxitaya.
Por: Elena Lopez y Martin Canaviri
EXPRESIONES METAFÓRICAS DEL AYMARA
En la cultura andina las expresiones metafóricas se utilizan como eufemismos, donde se emplean otros términos para agredir o alagar a una persona. Es decir, con el uso de una palabra distinta al significado literal, éste da otros sentidos connotativos como ser: “ch’uxña jaqi”, su traducción literal es hombre verde, pero su significado real metafórica es hombre traidor. Entonces, al momento de valorar la personalidad o sus actitudes de las personas, los aymaras utilizan plantas, animales y objetos a manera de comparación, viendo la vivencia de cada individuo o familia.
Ch’uxña jaqi
Hombre traidor
Janq’u urpila.
Mujer virgen
Lap’a khumu
Pobretón
Jach’a silluni jaqi
Ladrón o delicuente
Quri chuyman jaqi
Persona amable
Hombre ladrón
Sanqalaya/sanqalayu
Alcohólico y/o drogadicto
K’ayra jamp’atu
Persona de estatura pequeña
Chuyma pisi jaqi
Persona con discapacidad mental
Q’ara anu
Hombre sin oficio
Por: Elena López y Martin Canaviri

