ELIAS QUISPE CHURA

Ilaies_2012@hotmail.com

Ilaies2012@gmail.com

Akjam yatichäw utjañapatakix wali ch’amaw tukuwayata kunatti may may jan wat’äwinakaw thakhin uñstawayi. Sistan akxa askpach amuykipt’apxañasataki.  Jichhax kunjamas qalltasiwayi, thakhin kunanakas lurawayata, khithinakas yanapt’asiwayapxi, kuna jani walt’äwinakampis tupthaptawaytan ukatuqit aka qilqäwtuq qhanancht’asiwäni.

Nayrïr Yatich Kamanimp Aruskipäwi

Maymaraw Internet-an aymarat qilqt’ir Jaqi Arunkirinakax Yatich Kamanimp aruskipt’ir sarapxäna. Uka aruskipt’äwin Jaqi Arun yanapt’asirinakax kunjamas tayka arus jach’anchaysna ukat jupanakar arxayt’anipxäna. Ukat ukjam ist’asax jupanakax wali amuytatasipxäna kunatti akjam amtäwinakax janïraw  Normal Superior de Formación de Maestros uksanakan utjkänti. Normal-ankampin jisk’a yatichañ utan aymar yatichirinakax Castillan arutak jila yatichasipkäna, ukat yamas Internet-an qhipha uñstäwinakapat yatintañ amtax janiw utjkänti. Ukjamax mä qhawqh kutimp qhiphanakat aruskipt’awayatäna.

Amtäw Wakicht’äwimp Uñichäwimpi

Ukat walja urunakjarux Jaqi Arunkirinakax phisqha amtäwin p’iqinchäwinakap Yatich Kamanin irptiripa, Lic. Roberto Aguilar-an yanapirinakapar uñicht’ayir apapxäna. Ukjarux jupanakax amtanakax walikiw sapxarakïnwa. Ukjam ist’asax jiwasax Internet-an qilqt’irinkjamax mäkiw aymarat amtanak tukuñkam lurayätana. Chiqans janiw jasäkanti, wali ch’amaw tukuwayatäna, ukat ukjamarakiw yatiqatanakax utjawäraki.

Tukutat chinuq phaxsin Ruben-as Edwin-as Martin-us ukjamaw aynach La Paz markar jilata Walter Gutierrez-ampir jilata Julian-umpir amtäwinak uñicht’ayir saraqapxayätan. Puritat laqakirakiw jupanakar uñicht’ayatäna. Ukampins jupanakax janjamakiw ch’amanchasiñ munjapxänti. Jaytawäpxita, nanakaw amuykipapxä sakiw sisxapxarakïna. Ukjamïpan jiwasax wali ch’ama laq’aratakiw mistsuniwapxaraktan.

Amtäw Iyawsäwi

Ukat phaxsi jilat Yatich Kamanit Edwin Qhispiyirimpir Martín Canavirimpir amtäwinakat akjam sasin yatiyanxapxatäna: ‘Amtäwinakamat Oruro markatak Internet-tuqit mä qhawqha yatichäwinakakjamak wakt’ayanxapxäta sakiw sanxapxatayna.’

Jaqi Aru-n Yatich Kamanin Jaysäwipar Lup´ïwipa

Jupanakax janiw kunjamtï amtkayätan ukjamarjam jaysanxistänti. Jaqi Aru-nkirinakax juk’amp sum amuyunakamp jaysäw kutt’ayanipxaspän uk munapxäna, niyakixay amtax yatichirinakar sum Internet apnaqañ yatsuyañ ukjamänwa. Ukatakix mä maraw munasïna, ukjar taqikunas sumak saraspän ukax juk’amp yaqha sumpach amtäwinakamp kun lurt’añ ukjam amtatarakïnwa.

Ukat ukjamïpan jiwasax waxrapasay sas iyawsxakiraktanwa, antis janiw ch’am laq’ayaskañäniti. Jupanakar amtatanakaparjam phuqht’aniñän ukat juk’amp amtäwinak wakicht’asin lurt’añäni sasaw arsuwayapxarakiyätan.

Yatichäwinaka

Yatichäwinak qalltañatakix Yatich Kamanit jilata Julian-uw mä qhawqha arunak arst’äna.

Uka suyt’at urux purinïnwa. Ukatakix ñanqha uruw wali willjtat Orur markar saratäna. Khaysarux niya kimsaqalq chikataniruw purtan. Normal-ar puritat jaypachaw suyt’asipktan ukat jaypachat Sala de Reuniones-an wakichäwix qalltasiskäna. Yatichäwinakx jilata Julian-ump jilata Ruben-umpiw mä qhawqha arunak arst’asin qalltapxarakïna.

Ukjarux jilata Mario Duran-aw mäk nayrïr uñicht’äwipamp qalltarakïna. Ukax chika urukamarakïnwa. Chika urut uksarux atamir apnaqañ utan jilata Martin-uw Facebook-ampit Twitter-ampit yatichirinakar yaticht’äna; ukampirus Internet-aw sinti k’achapinirakïna. Jan ukakasapänx wali kusaspänwa.

Jaqi Arut jilata Martin-uw jisk’a utan yatichirinakar Facebook-tuqit yaticht’aski.

Qhiphürux jilata Victor-arakiw Flickr-tuqit uñicht’ayäna, ukat Internet-ax pachp k’achakiskakïnwa. Ukaw taqinitak jan walïkanti. Ukjampachas nayrar sarantayatakiskänwa kunatti amtäwinakaw phuqhañäna. Ukjamax Blog-tuqitrak uñicht’ayatäna, ukat Internet k’achaskakipan khithinakati uñstayaspxapxän jupanakarukiw mayninakar mayachthapxayätana.

Jayp’utuqirux mayïr uñicht’äwinakatakix yaqha Internet apnaqañ utaruw mistsuwayxaptana, ukan antis mäk’a walixäna. Ukan jilata Edwin-aw Skype-tuqit jupanakar yaticht’arakïna. Qhiph qhipharux jilata Ruben-urakiw Wikipedia-t uñicht’äwimp tukt’aniwaxarakïna.

Tukuyäwi

Ukjarux yatichäwinak tukuyäwikiw jutxäna. Nayraqatax jilata Julian-uw Jaqi Arunkirinakampir Web 2.0 yatiqäwir jutirinakampiruw jallällt’arakïna, ukat yatiqäwinakat lup’ïwip arst’äna. 

Tukuyipan jupax mayninakarurakiw ar churäna. Ukat jupanakax maynit maynxaruw wali amuytatat arunakamp arst’apxarakïna. Akjarux maynin arst’äwip wiriytuq uñjañäni:

Taqi ukanak ist’atat akjam sasaw jilata Ruben-ux Acta ullararakïna:  “Ururu markana, Jacha Yatiña Utana “Angel Mendoza Justiniano”, aka 3ri, 4ri urunaka llamayu phaxsita saraqkipana, pä waranqha tunka payani marata, aka Web 2.0 ukaxa yatichäsiwayi. Akatakisti Ministerio de Educacion de Bolivia Jaqi Arumpiwa mayacht’asisina ch’amañchawayapxi. Ukjamipansti yatichirinakawa kunaymana Jach’a Yatichaña Utanakata purt’aniwayapxi, akirinakata: Simon Bolivar, Bautista Saavedra,…” Ukjamakiw Normal-an yatichäwinakasamp tukt’aniwaytana.

Orur Nomal mantañä ukjan jutjañtakiw Jaqi Arunkirinakax pä jisk’a utan yatichirinakamp mä jamuq apst’äsiniwaytana.

Jiwasax janiw jupanakan ukjaruk qhiphaqtañanakap munktanti, jan ukax juk’amp yatsupxaspa, yatiqirinakapan lup’ïwinakap mayjt’ayapxasp ukat U.P.E.A.-s U.M.S.A.-s U.T.O.-s ukat Normal-anakamp mayak sartsn ukaw suyt’asi. Ukat sipan jiwasax Jaqi Arunkirinakjamax juk’amp amtäwinakamp sartaskakiñäniwa. Kunasay jutsam, janiw kunas suyt’aykistaniti.

Jiskt’atanaka

2012                   Yatich Kamani, Web 2.0 Yatxatäwit Qilqatapa.

JAWART’IRI: Santusa Pizarro, 90 marani, Isla del Soltuqinkiri.
QILLQT’IRI: Silverio Villasanti (Web 2.0 Ururuna Yatintäwi)

Kunapachati pat sartan ukjax kunas uñstasipiniwa, ukatpï mä urux qullu amstanak sartan ukat mä charka jararankhuw uñstistu. Jichhax ukatuqit uñicht’ayañäni; jararankhux mä jisk’a tantiy wali t’ijtir jan uywat uywawa. Ukjamarakiw jupanakax wali qamasanïpxiwa ukampins janiw kamachasirïkarakisa. Ukat akjamanakaw utjarakistu:

Sutiwallu
Sutiwallux taqi jararankhunakat sipan jisk’pachakiwa. P’iqipax turtujan p’iqipar uñtatarakiwa. Kayunakapax pusiwa ukat sapa mayan jaqjam pusi jisk’a luk’ananakanirakiwa. Wichhinkhapax niya kimsa luk’anarakiwa. Samipax qaqa ch’umphirakiwa. Ukat ukjam saminïpan uraqimp kikiparakiwa. Jaqimpix janiw jasak uñjayasirïkiti, t’ijtkï ukjakiw qhanäpxiri. Akanakax jichhu taypina, qala chhaxwana jan ukax qala manqhanakan putuniwa. Ukat jaq uñjasax jupanakax ukarukipiniw jalantxañ yatipxi.

Charka

Putupar jalantañtakiw charka jararankhux  t’ijtä saski.

Kunjamati jamuqan uñjasixa akkirï ukax nayririt mäk’ jach’pachawa. Akjam jararankhux mayjam niya pachpakirakiwa; ukampins samipax janiw mayjamäxiti, p’iqi tuqix qaqa ch’iyaramp janq’umpi, chika taypix q’illump qaqa ch’iyarampi ukat wich’inkh tuqix píqituqjam saminirakiwa. Jupanakax kawkjans utjapxakiwa.

Ukat maysat saraksnawa, akax usuchjasitanakatakirakiw wali aski. Ukatakix nayraqatax katjañawa ukat kuchillump jakkirpach kharjañawa ukjarux asukaramp willxatasin jikhanit aphxatasiñawa.

Ch’uxña Jararankhu
Ch’uxñä ukax taqit sipan jach’awa, akax janiw kuns kamachasirïkiti ukat janirakiw taqichaqan utjkiti. Askpachapinix qallpanakan jan ukax qhullit taypinakan jakañ yati; ukanx khulä manqhan putunïñ yati, mayanakkjam urukiw anqar manq’ thaqhir mistsuñ jupanakax yatipxaraki. Ukat akjan ukjan manq’apax utjaraki.

Chuxri Qulla
Jichhax akax charkat sipan askpach qullawa ukat taqin wali thaqhatapiniwa. Ukat katuñakiw mäk’ ch’ama kunatti wal t’ijtapxiri, jach’ätapat jaqin t’ijnaqayatax mäkiw qarxapxiri ukat illapt’añax jasakïxarakiriwa. Ukjarux qullasiñtakix charka jararankhjamarakiw wakt’ayaña.

Manq’apa
Manq’apax jisk’a jan wali laq’unakarakiwa sañäni: ch’uqi laq’u, grillo, chhichhillankha ukat yaqhanakamp kunaraki.

Jakäwipa
Akax niya taqi chaqan utji, jilpachapinix qullu iramananakan jakaraki ukat taqi ukanakax k’awnanakat uñstapxarakiwa. Jakäwipax mä pusi mar jan ukax phisqha mar ukjamakirakiwa. Yuritat jupanakax janiw yaqha uywanakkjam taykan suma uywatäpkiti jan ukax kunjas jaytarpätakipxiwa. Ukat urunakkiw lupï ukjanakax qala patar lupirasir mistsupxi, arumax janiw anch sarnaqapkiti.

Säwi
. Jararankh wich’inkh k’utuqatax iwij jakhur siwa.

Akjam jan uywat jararankhunakax wali t’ijt’iri, qamasani, qullani, ukat säwin kunäpxarakiwa; ukat sawïkirix jaqin yatiñanakaparjam utt’atarakiwa. Yaqhippachax jan kun yatisax jararankh uñisiksnawa ukampirus jakäwisatak  jupanakax wali askïpxiritaynawa kunatti kunayman yapu tukjir jisk’a laq’unak tukjapxarakiritayna.

Yanapt’irinaka
Pachpan jakirinaka

Internet-an Qilt’atanaka
http://www.naturaleza-asombrosa.info/2010/12/la-asombrosa-reproduccion-y-ciclo-de.html [10 de abril, 2012]

Kunas Utaxa
Utax jaqin jakasiñapatakiwa, ukjamarakiw utax mayj mayjaw utjaraki, sañäni: nayra jichhu uta, kalamin uta, ukat altusan uta. Nayrirï ukax jilpachapinix nayraw akjam utachasipxiritayna. Akatakix munasiritaynawa: qala, ñiq’i, aruwi/ñiq’i tika, tijiranaka, lawanaka, lasu, q’iru ukat jichhump kunaraki. Payirï ukatakix niya pachpakamkïskarakiwa. Yaqhiphanakkiw jan munasxiti kunatti lurkapayax alxapxakiwa; lasu lantix kalawüxiwa ukat jichhu lantix kalaminäxarakiwa. Qhiphrï ukxa, aka qhipha maranakax waljaw utjaraki. Ukax wijamp kun luratäxarakiwa. Ukax sañ munarakiwa, sapa maraw utax mayj mayj lurasiski.
Jichhax ukanakan akjamanakaw utjarakispa:
. phayasiñ uta
. ikiñ uta
. rispiñsa
Nayrïrinx manq’akamak phayasipxi, payïrinx arumanak samart’añtakirakiwa ukat ikiñ + uta sataraki, ukat qhiphïrinx juyrakamak imasipxaraki, jisnawa jawasa, ch’uñu, ukat yaqhanakamp kunaraki. Akanakax niya taqin utji, jakt’at jaqinak mä utar apthapita.

Anaq Uta
Akkïrix jisk’pachakiwa. Akax waka chinuñani, iwij uyuni, ukat siwar uyuni ukjamarakiwa. Ukat kunapachati maynin uraqipax jayan jikxatasi ukjaw lurasi. Aka utan janiw sapür jakapkiti jan ukasti yapu apthapï ukjanakaw tukuchañkam mä qhawqhür uywampach qhiphaqtañ yatipxaraki. Ukat ukaruw kuna yapu apthapitanaks uchasipxiri. Tukutatx jakäwinakaparuw juyramp juyramp kut’xapxiri. Yaqhip jan apañxamä ukanakak jaytawäxapxiri.

Amsta Uta

Jallupach uywamp mistsuñtakix qullun niya taqiniw utanipxi.

Amsta utax qullu iraman luratawa. Akax niya taqi phuqhataniwa. Ukkïrinakax akkïrinakarakiwa: waka chinuña, iwij uyu, chikir uyu, khuchhi putu, waka uta, ukat quqanak kunarakiw utji. Ukat jallupachä ukjaw qullur mistxañ yatipxiri kunatti ukjanakax ayllun taqikunaw ch’uxñakamäxi, janiw uywamp jasak jak’ayañjamäxiti. Ukamapins janiw ukakïkiti, utan uywatakix sinti qhut’uxarakiwa. Ukañkamax amstan janiw ancha ukjamäkiti, jallus purkchix urqix thajsakiskiwa. Ukat awtipachakiw istansyar maqanxapxiri.

Waka Uta
Maysat waka utaw utjistu, akax qalamp aruwimp pirqsutawa. Wintananakapax jik’pachanakkirakiwa. Punkunakapakiw jachpachanakaraki. Mujinapax maysar jalaqanikïxiwa ukat patarux kalaminamp utachxatatarakiwa. Ukat janiw mayjam jaqi jakañtak luratäxiti, jan ukax kunjamati sutipax ‘waka uta’ sixa. Akarux wakakiw ikispa ukat yaqhippachax iwijas wakaqallus anantasikirakispawa. Askpachapinix uywanakar jan jallus thayas k’athatjayañapatakiw wali aski.

Laqaya

Laqayax jichhu q’ala jaraqatawa ukat jaya maraw jaytsutäxaraki.

Ukjarux janiw ukjamak aka qhipïr maysar apanuksnati. Akampix sañ muntanwa kunati laqayat yatiñax mayanakjam askirakiwa. Akax utan qhipha jilt’apawa. Askpach amuyt’añtakix uka jan utachat pirqax janiw aliqat utjkiti. Akax jaqin jaraqatäxi jan ukax aliq jaytsutakïx ukjaw akjamar tukxi. Ukat ukjamïpan kuna asiru jan ukax jararankh ukanakkirakiw jakxi.
Taqi akanakat saraksnawa, uta lurañas mayjt’añapas jaqitawa. Jan jaqi utjkasp ukaxa, janiw akjamanak uñsknati. Yaqha jakirinakan luratanakapakiw uñjasipa. Ukat ukjamïpan sapa mayniw ut munañaparjam lurt’asi ukat marat mararjamaw mayjt’ayaraki jan ukax pachparukis tukusiyxaraki.

Mä arux Curva qhathuruw ch’usastan. Ukawjarux niya llätunka pacharuw ukankaraktan; aka qhathux Tambillo qullu khursäxankiwa, akan sapa juywisaw aljasirinakax niya taqi phuqhat aljapxi. Jupanakax taqi chaqat awtut awtut purjañ yatipxi. Jilapachapinix El Alto jach’a markatapxiwa. Taqi uka qhathuchirinakatx warminakaw jilapxi. Chachanakax juk’anikipxiwa. Ukat ukawjan akjamanakaw alsiñtak utjaraki: tumati, lichuja, sanawri, t’ant’a, naranja, lima, rayru ukat juk’ampinakampi.

Qhathun taqi chaqat jutir jilat kullakanakaw kuntï munapk ukanak alasisipki.

Ukanak alasirix waljawjanakat jutapxi, jisnawa Sacacani, Kantapa, Callamarca, Chuñuchuñuni, Guallaqueri, Percuta, ukat pachpawjats ukankapxakirakiwa. Jupanakatx jilïrinaka, wayn tawaqunaka ukat wawanak kunapxarakiwa. Taqi jupanakax janïr inti jalsuw aljasirinakjam miniwusat miniwusat jutapxi. Purinitatx mäkirakiw kuntï munapk ukanak althapt’asipxi ukat niya llätunk jan ukax tunka pacharux kutsxapxakirakiwa. Yaqhiphanakkiw chika urkam qhiphaqtxañ yatipxaraki.

Waka Qhathu

Ukat waka qhatus utjakirakiwa. Akkïri ukax maysäxan utt’ayatawa. Ukawjan wakakamak aljapxi Ukawjarux uka jak’an jakasirinakaw uywanakap aljañtak irpanipxaraki. Ukat alasirinakax kunaymanipxarakiwa; maynïrinakax uywasiñtakiw wak thaqhapxi, yaqhiphanakasti khariñtakirakiw alasin jach’a caru-nakat apxapxi. Chaninakapasti jisk’at jach’atjama ukat ch’amanit jan ch’amanitjamarakiwa ukat yaqhiphpachax junt’utuqinakat jan La Paz jach’a markar aljañtak apsunipki ukjarakiw aljasiñax waliri. Ukat ukjam niya taqikun utjipan akawjarukipiniw jan jach’a markakam jutaskañtakix jak’ankirinakax kunïpans alaqt’asirix jutapxi.