ELIAS QUISPE CHURA
Ilaies_2012@hotmail.com
Callamarca ayllun Alasit qhathux kapill patan sapa mar chinuq phaxsin pä tunk phisqhan ur saraqataruw apasi. Akax mä phunchhäwir uñtataw lurt’asi. Akanx pä maystra mayura (qhat wakt’ayirinaka), jilïr irpirinaka (chaninchäw ucht’irinaka), ukat qhathur saririnaka (ayllun jakasirinaka) ukjamaw utjaraki. Ukat jiwa saräwinakkiw utjañ yatiraki. Ukat ukjamïpan pachpan niya taqiniw sarañ yatipxi. Maysatax saraksnawa aka qhathux janiw jichhak uñstkiti, walja maranakanïjataynawa .

Maystra Mayuranaka
Qhat wakt’ayirinakax Maystra Mayur sutimp uñt’atapxiwa. Sapa maraw jupanakax aljasirinak taypit ajllitäpxi. Chhijllatatx sapa mayniw pinkill phust’irinak achilkt’asi, ukat 24 jayp’ux 4:30 pacharuw kapillar pinkillump pinkillump mistapxäna. Uka patan niya kimsa tunk k’atanakaw phusart’apxarakïna. Ukat qhiphat ayllun jakasirinakax mäkirakiw aywthapxäna, ukjamarakiw yaqhiph La Paz markar sarxirinakas purt’apxäna.

Ch’allt’äwi
Janïr ch’allamp qalltkasin Sullka Mallkuw mä qhawqha ar arst’äna, jupax akjam sasaw sarakïna, ‘… nä amuyt akat parlkasina, änki pir ukjam mä qhawqh utt’at ukjamakïski, ukat chiqpach aka kasta uywanak lurastan apastan manq’astan ukat nan ukakïspawa… mä inawurt’asin sikir ukat prisyur sarawäxnaxa…’ Ukjam arst’asin jupax laqakirakiw jisk’a uywanakar ch’allxatt’äna, ukjarux Jilaqatarakiw ayllun saräwinakaparjam phuqht’äna. Ukapachparakiw mayni jilïr ipirinakax lurt’apxäna.

Chaninchäwi
Ukat taqi uk tukt’atat chaninchäwiruw sarapxarakïna. Ukatakix Jilaqataw qhathur saririnakamp Maystra Mayuranakamp chaninchäwit aruskipt’apxarakïna; nayraqatax Maystra Mayuranakaw chaninch ucht’apxäna. Jupanakax pä tunk yunta wakat mayisipxäna, ukampins mallkux janiw munkänti, kunatti jupax ancha jilaw sasaw säna. Ukjamaw mä qhawqha k’atanak may may chaninchäwinak ucht’apxäna. Janiw mäk mä chaninchäwir iyawsapkänti.

Ukat jupha utjatarjamaw chaninch uñjapxäna, ukasti tunka wuliwyanurakïnwa. Mä arun saraksnawa, sapa wakaw phisqha wuliwyanur chanincht’atäna. Ukat mayïrinakax jisk’at tantiyunakatjamarakïnwa sañäni: mä tantiy khuchh jan ukax iwijax pä waranq chikatanirakïnwa ukat jisk’ä ukanakax waranq chikatan ukjamarakïnwa.

Alasitan Aljasirinaka
Aljasirinakax waynuchunakamp tawaqillanampiw kartun kajunar jisk’a uywanak q’ipicht’at aljasiñtak qunt’apxäna. Ukat jilïr puñtanakax jakt’atanikïpxanwa. Jupanakax niyak chaninchäw tukt’atax laqakirakiw kajunat anqar siqsuñ qalltapxäna.

Aqallaput Lurat Uywanaka
Jilpachapinix aqallaput kunayman uywanakaw utjarakïna ukat ukanakax akjam lurt’atarakïnwa; jayäkipan Alasitatak jupanakax walja umat janq’u juphamp quytu juphamp jarsxapxatayna ukat lupirurakiw wañt’ayxapxarakitayna. Ukat chinuq phaxs pä tunka uruw juph qhuntas q’ataw umamp mast’asin jisk’a uywanak lluch’irpayxapxatäna. Ukat uk tukutat jach’a phukhunakaruw t’ajiñapkam qhathirayxapxatayna. Qhathitat mäkirakiw mä misa patar siqsusin thärapxatayna. Ukjarux niya pusi chikataniruw kapillar kartun kajunarkam q’ipichtat apsxapxäna.

Kartun kajunan ansuñatakiw jisk’a uywanakax qhaphirataski.

Jamuqan uywanakax ch’ixikamakiwa. Kayunakaparux charunakamp junuratarakiwa. Kunjamati ninkhara juphanakat arsukayatanx aka uywanakax ch’iyar quytu juphamp ch’ixincht’atawa. Ukat jan ukäkix kuna kisumpis allqancht’apxakirakiriwa. Yamakis yaqhipanakax wak wawachkir ukat t’ikhankam ukjam aljañatak lurt’anipxatayna. Ukat chanipakiw mäk’ jilpachäna.

Akumpit Jak’umpit Lurat Jisk’a Uywanaka
Ukapachparakiw jak’umpit muti akumpit lurt’at jisk’a uywanakax utjäna; ukanakax janiw mayanakjam q’atawimpïkanti, jan ukasti jayun umamp mast’atakïxarakinwa. Ukampirus janiw jaya qhathiyatakänti.

Qhathu Utt’ayäwi

Uywan chanip mäk’ jilpachäpan iraqt’itay sasaw alasirix mä iwij ichtaski.

Chaninchäw utt’atat jisk’a uywanak aljasiñ siqqikiw utt’aräsipxäna. Jisk’a uywanak kartun kajun patarkamakiw anxatapxäna. Uywanakax ajllisiñatxamarakïnwa. Ukat Alasit qhathur saririnakax kawkirti munapkän uk alt’asipxäna. Ukjamïpan yaqhiph aljasirinakax nayr q’alt’ayasxapxarakïna. Ukat jaqix juk’at juk’ataw sarxapxarakïna.

Chiqpachans saräwinakax may mayaw utji ukat wal taqi ukanakax waqaychataskiwa. Ukaw k’uchisiñ churistu. Jichhax askpach uñt’ayatakiskasp uk suyt’tan .

ELIAS QUISPE CHURA
ILaies_2007@hotmail.com
Jamp’atu
Ajkam jamp’atunakax achachilanakasatpach utjapiniritaynawa. Ukapachanakan jallupachä ukjanakaw uñstiritayna. Aka jamp’atunakax jallump chikaw alaxpachat jalaqtaniritayna, ukat janiw aliqat utjirikataynati, jan ukasti, juyr sum achuñapatakiritaynawa. Ukjamïpan akanakax jawasana, ch’uqi taypina, ukat siwar taypin ukjamaw utjapxi. Ukat yaqhip patan jakasirinakax akjam sasaw arst’apxarakïna: aka qhipha maranakanx janiw nayrjam jamp’atunakax utjiti. Uka chhaqtatapax janiw kunatätapas yatiskänti. Jaqix ukjamakiw qhiphaqtxapxäna.

Ukat aka qhipha maranakan wasitat uñstatäxiwa. Anchak jan nayrjam taqichaqan utjkxiti. Jilpachax alpha taypina, ukat qhuthañ thiyanakan utjapxi. Jäll ukat arskasina, jallu qallt phaxs pä tunk ur saraqatan alph yawir sarkasin alpha taypin walja kunayman jamp’atunakaw uñjatäna. Ukanakar sum uñt’añatakix mä jamuqaw apst’aniwayata:

Alpha taypin pä jach’a jamp’atux lat’asisipki.

Säwi
• Janiw jamp’atur usuchjañati, ch’ipjasiriw siwa.

Jamp’atux qach urquw utji. Jupanakax waljaptañatakix uma sayt’atanakaruw k’awnantapxi. Uka k’awnanakapax mäkirakiw juq’ulluptapxi. Ukjarux ukanakax kayuniptapxiwa ukat qhiparux jamp’aturukiw tukjapxi. Saminakapax kimsarakiwa. Nayrïrix aka jamuqankï ukjamarakiwa. Mayiristi, qaqa ch’iyarawa. Qhiphirï ukax janq’u waña k’awirakiwa. Akanakax mayj qhachhqhapxiwa. Nayrirï ukax jallupachan jall ukat jury utjañapatakiw uñsti. Ch’iyarä ukax chhijchhimp jallump sint purintañapatakirakiwa. Akanakax janiw ask mayanakjam utjkiti. Sämkakiw utji. Ukat awtïx ukat justupakiw chhaqtxapxi. Janiw kunar tukxatapas sum yatiskiti. Yaqhippachax arumirjanakax awtun taqxatat jan ukax jaqin taqxatatas uñsxapxakirakiriwa.

Qullapa
Jamp’atux llixtitakiw qulla; nayraqatax jiwat jamp’at ninar nakt’ayasiña, k’iyjaña, ukat ukampiw laka puntar willjatasiña.

Jamp’atux Jaqir Layqxañtakiw Apnaqata
Akkirï ukax jan waliw yaqhip jaqinakataki, kunatti layqasirinakax jamp’atx jaqir jan walt’ayañatakiw katupxi, sañäni: wila, q’illu, ukat ch’uxña ch’ankhampiw jamp’at qhiphäx charar chhitsut uta jak’ar uchapxiri. Jupanakax jamp’atjam jaqix ankusiñapatakiw ukar lurapxiritayna. Janiw aliq ukjamakïkiti. Taqikunaw suma lup’is lurata. Maysatx khitinakati jan yäqapk jupanakarux janiw kuns kamachirikataynati. Chhijtirï jupanakatakiw phuqhasiritäna.

Ch’ich’ikiñ Jamp’atu

Ch’aran uraq patan aliqakiw ch’ich’ikiñax jipiski.
Ch’ich’ikiñax niya jach’a jamp’atur uñtataskarakiwa. Mäk’anakkiw mayja. Ukkirinakax akanakarakiwa: akax jisk’pachakiwa. P’iqipax janiw ancha jachäkiti. Phathankapakiw jach’pacha. Kayunakapax jach’pachanakarakiwa. Aka ch’ich’ikiñax ch’aranä ukjanakan jil jaki. Ukat uman kun tuyunaqañ yatiraki. Uka manqhan jall puriñtakix walpin jupanakax q’awaqiñ yatipxi. Q’awaqiñtakix kunkaruw phunstayapxiri; lupinx janiw aliqt’apxirïkiti, ukat pastu taypiru, alpha taypir ukjamakipiniw khämar khämar thuqhtas mantxañ yatipxi. Ukapachparakiw jamp’atjam jallupachakiw wal uñartapxi. Awtipachax justupakiw chhaqxapxi.

K’ayra
K’ayranakax janiw mayninakjam kawjans jakapkakiti. Jupanakax jawiranakanak awqaninakan utjapxi. Uka manqhatx janiw kunäkipans mistsunipkaspati. Akanakax ch’ich’ikiñat mäk’itampipxiwa. Uñtapax jamp’atump niya pachpaskarakiwa. Nayrapakiw jach’pacha. Saminakapax kimsarakiwa: ch’iyar ch’uxña, qaqa wila, ukat qaqa ch’iyarampi. Akanakax kunapachas utjapxakiwa.

K’ayrax P’iqi Muyunitakiw Wali
Kunapachati patan jakasirinakax p’iqi muyunipxirïtan ukjaxa  nayrax jupanakax k’ayra jamp’at wallxtat umt’apxiritäna. Ukat ukax mäkiw qulliritayna.

Taqi aka qilqt’atatx wal jan walinakaw jamp’attuqit uñstawayi. Walï ukax jamp’atux jan wali jisk’a laq’unak tukji, ukat janiw ukakïkiti, ukax jall ukat jury utjañapatakiw uñstañ yatiraki. Ukat ukax patan qamasirinakatakix askipiniwa. Ukampirus mayirï ukaw jan walïkiti, akampix sañ muntanwa, yaqhip tatitur jan iyawsirinakax layqasiñtakkiw munapxaraki. Ukjaman yaqhanakar jan walt’ayañataki.

Victor Paco Montevillana qilqaqt’atapa
” alt=”" />
Casa campestre, salón los tajibos tuqinrakwa lurasiwiyana 01, 02, 03 jallu qallta phaxsinxa aka 1ER SIMPOSIO PLURINACIONAL DE EDUCACIÓN INTRACULTURAL INTERCULTURAL Y PLURILINGÜE ukaxa, wali alwatawa Yaticha Kamanana, Jiwasa purapa sara, walja aruta chapara amta t’aqa irnaqirinaka jilatanaka kullakanakax wakichayapxi taqi yänaka wakiski lurañataki aka jach’a tantachawxa, ukaruxa puriwayapxarakiwa walja irpirinaka, taqi akana jakiri yuriri jsik’a jach’a markanakata.

qilqayasiñaxa qallantawiyarakiwa niya kimsaqalqu pacharu, ukampirusa janiw jank’asa puripkiti jilatanaka kullakanakaxa qilqayasiñatakixa, ukatwa niya llätunka pachata pusi tunka minutunaka saraxkipanaruwa, illapa uruna, 01/12/2011nwa qallantawayiraki.

Aka jach’a tantachawiruxa puriwayapxarakiwa walja utt’ayat tamanaka (instituciones), aka tamanakaxa uñacht’awiyapxarakiwa kunanaksa luraskapaxi.
Aka tamanakawa ukana uñast’awiyapxi lurawinakapata:

CONVENIO ANDRES BELLO (Organismo internacional)

D.Y.A. DESARROLLO Y AUTOGESTIÓN Ecuador – Bolivia Ñaupaqman Puriy Kereimba.

FUNDACIÓN PARA LA EDUCACIÓN EN CONTEXTOS DE MULTILINGÜÍSMO Y PLURICULTURALIDAD

ACCION ANDINA DE EDUCACIÓN

C.E.A. CONSEJO EDUCATIVO AYMARA

Ukatatxa niyakirakiwa taqinixa mistawiyapxi saxra ura mayaisiñataki, kunatixa niya chika uruxarakinwa. Saxra urata kutt’anisinxa wasitatrakwa uñakipatana utt’ayata tamanakana luraminakapaxa.

Ukatxa, taqinirakiwa chika uru manq’asiña purinxipanxa manq’ir sarapaxaraki.

Chika uru manq’a manq’asinxa jayp’urux pusi taq’anakarurakiwa jalnuqatana taqi khitinakati puriwiykapxi aka jach’a tantachawiru. Mayïri t’aqaxa aruskipt’arakinwa “Intraculturalidad Interculturalidad y Plurilingüísmo en el Currículo Base Plurinacional (CBP) y Currículo Regionalizado (CR)” tuqita, Payïri t’aqaxa aruskipt’apxarakinwa “Pedagogías Intraculturales Interculturales” uksa tuqita, Kimsiri t’aqaxa aruskipt’apxarakinwa “Evaluaciones Intraculturales Interculturales y Plurilingües” uksa tuqitraki, pusïri t’aqaxa aruskipt’apxarakinwa “Incidencias en la definición de políticas educativas a través de la participación social comunitaria” uksa tuqita.

Ñanqha uruxa ukhamarakiwa taqi t’aqanakaxa aruskipt’apxarakina taqi kunanakati aruskipapxañapana ukata. Arumjaruxa (noche cultural) ukarakiwa apasinxa, ukaruxa thuquwinakampi, jayllint’awinakampi, chapar arunakampirakiwa, markanakaxa yanapt’apxarakina.
” alt=”" />
Samaraña uru arumantixa janir qalltkasax pusi t’aqa uñacht’awipampixa puriwayapxarakiwa Ecuador markatxa khithanaka, kunatixa jupanakaxa junt’u uraqi, (oriente, amazonia, chaco) ukhamaraki thaya uraqina irpirinakampi jikisiruwa jutapxatanaxa. Ukatatxa uñast’ayarakinwa taqpacha t’aqanakaxa kuna tukuyankasa utt’ayanipxana ukanaka. Uka uñast’atayatatsti mä actaw luratarakin taqinimpi, ukatwa taqi tamanakawa chimpupampi uchantapxana kawkharuti rixintañakana chimpunakaxa ukjaru.

Ukatxa niya kimsa jayp’u urasaruxa Yaticha Kamana Irpirixa purintaraki suticht’añataki khitinakati irptapkani taqi kimsa tunka paqalquni markanakana Instituto de lenguas ukaraki. Jiwasa purapa sara, walja aruta chapara amta t’aqa Irpiri jilata Walter Gutierrez jupasa arst’awayarakiw kuna wakiskirisa Instituto de lenguas utt’ayawiñaxa, ukatatawa Yaticha Kamana Irpirixa mäkiwa suticht’awayi taqi khitinakati irptapkani Instituto de lenguas ukxa.

Ukatatxa walirakiwa taqiniriruw qulqi phuqhachatarakixana viático tuqita, ukampirusa niya paqalqu pacha urasaruxa lusa qhanasa chaqatawirakinwa kunatixa mä jach’a quqawa liwimuchtätana casa campestreta anqawxaru, ukatwa velanaka qhantasisakiwa viático phuqachaskapxana taqiniru, ukaxa tukuyatanwa niy llätunka aruma pacha urasaru.
”

ELIAS QUISPE CHURA
Ilaies_2007@hotmail.com

Chakax mayawjat mayskatir makhatañtak luratawa.

Kunjamati jamuqan uñjasixa jurïm makhatañ chakax wali jiwakiw uñtasi. Akax amstankiwa. Akjam lurt’atanakax janiw taqichaqankkiti. Patawjanakanak yaqhiphchaqanakan utji. Jilpachapinix jach’a  jawiranakankiwa. Jan uman aptayasiñapatakix chakax jach’a qalatkam lursutawa. Jisk’a qalampisp ukax walja jurïm umax mäkiw aptawayxaspa; purappacharux wali thuru pirqaniwa. Chikataypist uman jurïman mistsuñapatakiw jaytataraki. Ukax anchurux mä luqaniwa, alturusti niya ukch’arakkiwa. Ukat patarux kimsa jach’a thuru t’alpha samanch qalamp k’amphxatatawa. Akax 1985 uka maran jurïm makhatañtakiw luratätaynawa, kunatti ukapachanakanx jallux walpin purintiritayna, ukat jallu umax jan makhatkayaw mantaranttiritayna. Ukampins aka chakx uywamp jaqimpikiw makhataspa, kunatti janiw ancha jach’äkiti. Awtux allinxakispawa. Taqi ukax sañ munistuwa aka chakax jallupachatakix sinti askipinitaynawa. Ukat jichhax wali munatäxiwa, kunatti yaqhiph nayra lurat chakanakx chhijchhi umaw apasxatayna, ukat janiw anch utxapxiti, utjirïkirix mä qawqhakïxapxiwa. Aka qhipha maranakanx patankirinakax simintut  jach’a chakanak jil lurasxapxi.

Bridge to Cross Gushing Water

As we can see in the imagine, the bridge seems very beautiful. This is located in the river on the hill. This kind of structures don’t exist everywhere. There are only in some places in the countryside. Most of all, these are in the large rivers. It is built of big stones in order to avoid certain problems in the future. And now if it is built with small stones, the gushing water can take it on; for that both sides have wide walls. The middle is to leave the strong water. The width is about one meter, and height is almost the same. And over these two are three large flat strong and tick stones. This had been built only for people and animals in 1985, because at that time it used to rain too much,  and the water had used to be very strong. Besides that, it’s not very big. The heavy vehicles can break it in no time. That means, it was a real need for locals, and now it is considered as a treasure for all of them, becuase there aren’t many stone bridges yet. The old ones were destroyed by the mighty water. And at present, they have only a few of them. The people build bridges of cement.

ELIAS QUISPE CHURA

Ilaies_2007@hotmail.com

Yapu Kamani

Kamanix mä ayllun jilïr irpirinak taypinkiriwa. Sapa maraw jupax mayninakamp chik ajllitaraki; jilaqatamp lanti jilaqatamp ukat mallkumpiw   chhijchh tuwañapatak aynjasipxi, ukat ayns phuqhasipxakirakiwa.  Jupax janiw jaqin ajllitäkiti.  Ukat luräwinakap phuqhañapatakix puchtukiñapawa. Qhanaw qinayax mä chaqar ch’ïyarak warkuchxattixa, jupax janïr sum jak’achankipan qullur phichhasir t’ijuñapa, kunatti nina jiq’ix qinayaruw makhatkat ukat junt’jayañ yatiraki. Ukat sintipin jutirjampinïchix jupax uskapik qinayar phallayañapawa. Ukax pachapar lurt’atax sustjarakiriwa. Niy anchapin warxattanx ukjax inamayaw kuns lurasksna. Chhijchhix tukuqañkamaw janq’suwayiri. Chhijchhi janq’suwayatatx may may yapunakax q’ala tukjataw uñjasiri. Yaqhip chaqt’anx ch’uxña umakiw jalaskiri, ukat janiw sum achuqxapxirïxiti.

Chhijchh jutirjamïpan kamanix nin phichhkataski.

Ukjamïpan jilïr ayll apnaqirinakax mäkiw mä tantachäwir jawthapipxiri. Uka tantachäwin juchanir katjañatakix kuk willtayañ yatipxaraki. Ukampins kamanirux janiw ukjamak uñkatapkaspati, juparux yaqh juch jaqupxiri. Ukat jan ukjamaskañapatakix jupax luräwinakapx sum phuqhañappiniwa.

Kaman Uta

Kaman utax qullu ch’ut patankiwa. Pirqarux jichhump utachjatatarakiwa. Manqhanx nina phichhasiñ lawas jichhus ukjamarakiw ukanki.

Kaman utax mä jisk’a utawa. Sayt’urux niya pä chillq chikataniwa, anchurusti pä chillqaraki. Pirqapax qalamp ñiq’imp lursutawa. Mujinapax janiw ancha jach’äkarakiti. Patarux jichhump utachjatatarakiwa. Aka jisk’a utax kamanitak luratawa. Kamanix jallüx ukjaw aka manqhar mantji, ukapachparakiw jupax jan jall waña laws jichhs ch’aranrantañapatakix uka manqharupiniw imasiñ yatiraki, kunatti jan ukjamäjaspax janiw kunamp phichhasiñs attxaspati.

Ukat sum amuykipt’añ sipan aka jach’a Altu pat markan janiw patanjam aynjasiñas chhijchhit jark’iris utjkiti. Kuna chhijchhis justuruw pursuski; jach’a markan jakasir wayn taqaqunakax akatuqit yatixañapax wakisiwa, kunatti walja yatichäwinakaniwa. Yaqhipanakax akan yuritanakax janiw kuns yatxapxiti. Ukat aka qilqt’äwix taqin amuykipt’apxañapatakiw qilqt’ata, kunatti akkïrinx saräwinakax niya nayrxamaskiwa.

Qillqaqt’iri: Jilata Ruben Hilare Qhisphi
”
Qalltawi Uru

17ni 18ni lapaqa phaxsina aka 2011na mara saraqkipanwa khaysa Ururu markana, Yatichirinakana Yatiqaña Uta-“Angel Mendoza” tuqinwa Aymara kullaka jilanakaxa tantacht’asiwayapxatayna, aka aymara, uru chipaya, yunka markanakana saräwinakapata yatiqaña utanakana yatichasiñapa tuqitwa aruskipäwayapxatayna. Aka tantachäwisti CEA (Consejo Educativo Aymara), Yatiña Kamani- Ministerio de Educacion tuqinkirinakawa wakicht’awayapxatayna. Ukjamaraki walja walja kullaka jilanakapuniwa purt’aniwayapxarakitayna; Confederación Sindical Única de Trabajadores Campesinos de Bolivia (CSUTCB), Consejo Nacional de Ayllus y Markas del Qullasuyu (CONAMAQ), Nación originaria Uru, CONSAQ, la Junta Nacional de Padres de Familia, las Escuelas Superiores de Formación de Maestros: Andrés de Santa Cruz de Chayanta, René Barrientos de Caracollo, Franz Tamayo de Llica, “Warisata”, Ángel Mendoza Justiniano, la Dirección Departamental de Educación de Oruro y La Paz, AMDEPAZ, AMDEOR, delegados de la Gobernación de Oruro y La Paz, delegados de las Unidades Educativas, Comunidad Virtual Aymara “Jaqi Aru”, Jach`a Carangas tuqinkirinaka.

Qallantañatakisti, Tata Roberto Aguilar Yarichaña-Yatiqaña kamani irptirirakiwa wali kusa arunakampi ch’amañchawayatayna, juk’ampisa saräwinakasa yatichasiñapa tuqita. Ukjamipanwa, CEA tuqinkirinakasa jilata Gregorio Gabriel, ukjamaraki Jiwasa Purapa Sara Walja Aruta Chapara Amta T’aqa (Unidad de Políticas Lingüísticas Intraintercultural y Plurilingüe- Ministerio de Educación) jilata Salustiano Ayma walpunwa aka tantachäwi amuyuruxa ch’amañchwayapxaraki.

”
Uñacht’äwinaka

Aka pä urusti kimsa tamaruwa t’aqhtawayaraki, akirinakanawa: Jisk’a lalanakaru yatichaña tuqinkäwita- Subsistema de Educación Regular, akasti kimsarurakiwa t’aqxtawayi (Educación inicial en familia comunitaria, Educación primaria comunitaria vocacional y Educación secundaria comunitaria productiva), payïri jach’a t’aqasti tawaqu waynanakaru yatichaña tuqinkawina-educación alternativa y especial, kimsïri jach’a tamasti yatichirinakaru yatichaña tuqinqäwitwa- educación superior de formación profesional aruskipawayapxaraki.

Maysa tamanasa aksiri tamansa walpunwa lup’ikipniwayapxi, kunanakasa aski sarawisanakata yatichasxañapaxa, kawkniri wakiskiri yatiñanakasa markasanakanxa utjaskatayna, täqi ukanakatwa amuykipaniwayapxi. Juk’ampi amuyañatakixa CEA tuqina yatxatirinakapaxa yatxatäwinakapxa uñacht’ayawapxarakiwa juk’ampi amuyt’añataki. Ukjamata mayni mayni tamas qhipqhiparuxa taqiniru arskipäwinakapxa, amuyunakapxa uñacht’ayawayapxaraki.

Aymara Warmi, Uru chipaya chacha, Yunka Warmi

Aka jach’a amuykipäwi tantachäwi tukt’ayañatakisti, taqinipuniwa akhama tantachäwinakaxa wali askipuniwa sasina tukt’ayawayapxaraki akhama arunakampi:

- Wali askipuniwa akhama tantachäwinakaxa. Jichhaxa juk’ampi amuyataskiwa kunapunisa aka Aymara, Uru chipaya, Yunka markanakana sarawinakapatxa yatichasiñapa.

- Maranakanxa akham tantachäwinakaxa taqiwjanwa lurasiñapa, ukjamatakrakwa täqi aka yatichäwi yatiqäwi tuqinakatsa taqinisa yatipxaspana.

- Kunatixa aka tantachäwina amtawayataki ukaxa taqinirupuniwa yatiyasiñapa, ukjamarusa taqinisa phuqhañasapuniwa wakisi, yatichirinaka yatiqirinaka, tayka awkinaka, taqinisa taqinipuniwa phuqhayañasasa wakisi.

Mä aymara kullakan arst’atapa
Ukjamatwa aka jach’a Aruskipäwi Amuykipäwi Tantachäwixa tukt’ayawayi.

ELIAS QUISPE CHURA
Ilaies_2007@hotmail.com

Umt’añ Phuch’u

Phuch’ux manqh allsutawa, ukat qalamp utachxatatarakiwa.

Uma jalsuriwjaw phuch’u sata. Umax uraq mänqhat mistsuni. Manqhanx juq’ullus k’ayras ukat asir kunarakiw utjiri. Umäkirist sapa phuch’un janiw pachpäkarakiti. Mayïrin waljaw mistsuni, yaqhipan juk’pachakirakiwa. Umapast mä phuch’ut mä phuch’urux mayj mayjawa. Mayawjanx suma ch’uñu muxsawa, ukat yaqhäwjanst mayj t’aphakirakiwa. Ukjamïpan patan jakasirinakax janiw kawkjats umapkakiti. Jupanakax kawkiriti walïk ukj uñt’xapxiwa, ukat nayrax ukatak umat pharjatas phayasiñtakis waytasipxiritäna. Ukat jan suma uman phuch’ü ukanakx yap qarpañtak ukat uyw umt’ayasiñtakkiw jaytxapxiritayna. Ukapachparakiw patatuqinakanx niya taqi chaqan uma jalsurinakax utji. Jilpachapinix qullu k’uchunakan jan ukax jawir thiyanakat jalsuñ yatiraki.

Kürmin Phuch’u

Kürmin phuch’ütapatx janiw jaqin yäqatäxiti. Uywanakan phult’sutakïxiwa.

Jichhax kürmin phuch’ut aruskipt’arakiñäni. Akkirix niya nayrirxamaskarakiwa, ukampins janiw jaqimpitak uywampitakix umañxamäxiti, kunatti mayj kunayman samin llijkir ch’islli umawa. Akax janiw aliqat ukjamäkiti. Jallu purkï ukjax kürmiw sapa kut sayantiri, ukat kürmin phuch’ sas uñt’ataraki. Ukat mä wakati uka um umt’ixa, q’ut kunka manqhar qayxaruri. Ukjamïpan ukjam phuch’unakax inakiskiwa, janiw kunatakis askïkiti, kuna pastus siwaras jilayañtakkiw wali. Jichhürunakanx uka phuch’unakanx janiw juq’ullus k’ayras anch utjxiti. Janiw kunat chhaqtatapas sum yatiskiti. Ukat janirakiw patan jakasir jilat kullakanakax uma jalsuriwjanakat umxapxiti. Jupanakax utanakan umanïxapxiwa.

Jilata Victor Pacon qillqaqt’atawa.

Cochabamba markana Víctor Blajot ajalla utanxa, pä tunka pusini uruta pä tunka suxtani uru saraqkipana taypi sata phaxsita aka pä waranqa tunka mayani maranwa, Yaticha Kamani Jiwasa purapa sara, walja aruta chapara amta t’aqampiwa yanapt’asisaraki CNC – CEPOs ukampixi Bolivia markana Ajayu Yatichäw uñakipawi lurawaya jach’a Markanaka jisk’a tama Markanakampi akana jakir yurir jaqinaka tamanakampiwa uñakipawayata, aknir yuriri jakiri tamanakana khitanakapampi: Confederación Sindical Única de Trabajadores Campesinas de Bolivia (CSUTCB), Confederación de Pueblos Indígenas de Bolivia (CIDOB), Confederación Nacional de Mujeres Campesinas Indígena Originarias de Bolivia “Bartolina Sisa” (CNMCIOB”BS”),Consejo Nacional de Ayllus y Markas del Qullasuyu (CONAMAQ); los Consejos Educativos de Pueblos Originarios: CEA, CEAM, CENAQ, CEPOCH, CEPOG, CEPOIM, CEPY, CENU, CEPA, CENITS, CNC-CEPOs; Jach’a Yatichirinaka Yatintayirinaka Uta khitanaka: “Franz Tamayo” de Llica, Pluriétnico del Oriente y Chaco (ESFMPOC); Universidad Indígena Boliviana Aymara “Tupak Katari”, Consejo Kallawaya, Asamblea del Pueblo Guaraní (APG), Organización Indígena Chiquitana (OICH), Gran Cabildo Indigenal de San Ignacio de Mojos; tamanaka: Ch’iyara kast jaqinakata jutir markachirinaka MAUCHI, CONAFRO; SOBOMETRA, Comunidad virtual Aymara “JAQI ARU”, CAIT-WARAKHO; jawillt’ata amawt’anaka; Viceministerio de Educación Alternativa y Especial del Ministerio de Educación, Viceministerio de Descolonización del Ministerio de Culturas Irpirinaka.
Aka Bolivia markana uñakipawi amtawipaxa amuyunaka uñakipañatakiwa, lup’isa amuysusa ajayu tuqita akans yuriri jakiri jach’a jisk’a markanakana ukhamaraki ch’ayara kasta jaqinakata jutiri markachirinakampi, ajay tuqita amtanaka tantachañataki ukatsti curriculo saphir ukhamarak sapa suyunakana curriculonakaru ukhamat ajayuxa chikaki sarantañapataki, thakhichampi lurawinakampi amuyt’ayaña ukhamata jasaki markanakana ajayu jakawi amuyunakapa Sistema Educativo Plurinacional khuskachawinakana mirantayaña.
Aka Bolivia markan uñakipawixa kunjamati lurasiñapakäna ukhamawa lurasiwayixa. Ukanxa uñacht’awiyatanwa ajayutsa ukhamaraki ajayu yatichawu tuqitsa jach’a jisk’a yatiqañ utanakana, ukanxa pusi tamanukaruwa jaljnuqatanxa lup’iñataki amuyuñataki: p) Ajayu curriculo qallta uñt’ayawita, ph) kunanakas lurataspa yatichirinak ajay tuqita yatxatatañätaki, p’) Kunanakas lurata yatichirinakaxa ajay tuqit yatxatapxañapataki aka khuskha yatichawinxa, t) Ajay tuqi tukuyanaka ukhamaraki pusi tama amuyu lup’iwi kuna amuyunakarus puripxi, uka tuqinakata.

Taqpacha amuyunaka lup’isa, amuyasa ukhamaraki arst’awi aruskipawinakampixa ajayu yatichawinxa aka tukuyanakampi ixwanakampiwa tukt’ayawayata:

- Jach’a jisk’a markanakana, akan yuriri jakiri tamanakan ajayupaxa jiwasa achachilanakasankiwa, ukatwa jiwasana derechosawa ukhamaraki deberasawa uywaña jark’aqañaxa, aka machaqa Sistema Educativo Plurinacional ukana jach’anchaña jakatatayañaxa.
- Jach’a jisk’a markanaka akan yuriri jakiri tamanakax sapxtwa jiwasana ajayusaxa JAKAWISAWA, ukatwa yatichatäñapa jakawina, suma qamañataki.
- Akana yuriri jaqinakana ajayupaxa taqi achuwinakanwa utji, yapuchäwina, uywanaka uywäwina, machaqa yänakana (tecnológico), juk’ampinaka.
- Jach’a Yatintaña Yatichirinakana Utanakana yatichawi qalltanxa, mayïri maranxa yatichasiñapawa yatxatawinaka ukhamaraki kunjamasa ajayuxa ayllunakana jikxatasi ukhamaraki uñsti.

- Akana jakiri yuriri jaqinakatakixa ajayuxa qamawi jakawiwa, ajayuxa pachamamawa, inti jalanta uksa markanakaxa phapha ukhamaraki sapaqata chuymaru uñjapxi, ukax jakawiruw janiw walt’aykiti.
- Janiwa alt’ayañäsakiti akan yuriri jakiri jach’a jisk’a markanakana ajayunakapxa jaya markanakana ajayunakaruxa.
- Amuyuña lup’iñasawa ajayu mayjt’awiyanakata ukhamaraki qallantaña yanapawinakampi ajayuns mayjt’awinakaps askichañataki.
- Thuqüwi, jayllïwi, chimpunaka ukhamaraki jaqhanakasa taqi mayniruwa ajayu uñachayapxi.
- “AS-EP” kamachi Phuqasiñapataki ukhamarak lurasiñpatakixa jank’akiwa wakisi uñakipaña jach’a jisk’a markanakana, akana yuriri jakiri tamanakana amuyunakapa, kunatixa ukankaskiwa jiwasana ajayusaxa.
- Ajayux k’uk’unaka (político) yatxatawiwa, ukatwa askixa iniñata (religión) mayjäñapaxa.
- Ajayu apnaqawixs qalltañapawa wila masina ukhamaraki aylluna, janiws yatiqañs utan mä yatichawikiñapakikiti.
- Yatiqirinakax yatiñapawa taqpacha jach’a jisk’a markanakansa, akan yuriri jakiri tamanakans jakäwi ajayunakapa ukhamaraki inti jalanti tuqi markanakata ajayunakapatsa.
- Jach’a Yatintañ Yatichirinakana Utanaka tuqinxa amawt’a tamanakaw utjañapa, suma ajayuta yatipki jaqinaka ukhamata yatintirinakaru ajayu tuqita uñacht’ayapxani.
- Yaticha Kamani, Ministerio de Culturas ukhamaraki yaqha yäpana tamanakatsa aka uñakipawi qilqantawi amtawinakxa uñacht’atañapawa amuyunaka mistuñapataki, chuyma amuy ukhamaraki yäqawi taqi markanakana ajayunakaparu.
- Akan yuriri jakiri tamanakaxa taqi markanakana ajayu amuyunakaparu yatiya panka lurawinaka uñacht’awinakampin ch’amanchañapawa.
- Luräwi ukhamaraki jays sats taqi markanakans curriculonakaxa uñakipañapaw aka Bolivia markana Ajay Yatichäwi uñakipawi tukuyanaka ukat lurañpa juk’ampi suma aka yatxatawitxa.
- Ministerio de Culturas kunjamsa aka lurawinakax phuqasiñapa uka lurañpa ukhamraki kunjamsa askichatani jach’a jisk’a markanakana, akan yuriri jakiri tamanakana ajayunakaxa, yatintawinaka lurawinakampi (seminarios, talleres), yanapt’asis yaqha kamaninakampi ukhamaraki akan jakiri yuriri tamanakampi.
- Jani kuna lurasata wali lursuñasaruwa sarantaña, Jach’a Yatichirinaka Yatintayirinaka Utata tukuyat yatichirinakaxa yatintañapaw ukhamaraki apnaqañapawa ajayu NPIOs uksa tuqitxa yanapt’asisa akana jakiri yuriri tamanaksmpi kunjamas CEPOs ukaxa.
- Pusi tamanak tukuyat amuyunakapax apthapitaw aka qilqäwina, ukanakax ajllitaniwa Yaticha Kamanina ukhamaraki CNC-CEPOs ukana ukatati yaqha yäpanakana uñachayatani.

- Qhip qhiparux, aka uñakipawi (taller) tukuyawinakaxa taqinitakiwa, taqpacha tamanaka (organizaciones e instituciones) yanapapkäna ukanakataki.

Ukjamipanwa aka qillqäwi kayuranaruwa taqinisa chimpuntawayapxi.

ELIAS QUISPE CHURA

Ilaies_2007@hotmail.com

Taqiniw yatipxtan taqichaqan pachanakax janiw mä khuskhakïkiti. Sapawjaw mayj mayja. Mä chaqt’an junt’uwa, yaqhiphäwjanst thayarakiwa. Akampix sañ muntanwa, kawkjanti thayax wal thay ukjanakanx nayratpach patan jakasir jilat kullakanakax qamañpin qalat lurt’asipxirïtana. Ukat qamañax akjamanakaw utjaraki: muruq’ qamañamp altus qamañampi. Jichhax akanaktuqit uñicht’ayañäni.

Muyu Pirqan Qamaña

Qamañax qullu patankiwa. Pirqapax qalatkamakirakiwa. 

Español: El muro circular está ubicado en el cerro. Su estructura es de piedra. 

English: The circular wall is located on the hill. Its structure is built of   stone.                            

Quechua: Wayra jark’achi urqu patapi kasan. Rumi pirqa.

Français: Le mur ciculaire est situé sur la colline. Sa structure est construite en pierre.

Qamañ arux may may amuyunispawa. Nayraqata, aka arux jakañ sañ munaspa, ukjarux jaqi qamaña. Aka qilqt’äwin jiwasax payirï ukat aruskipt’añäni. Kunjamati jamuqan uñjtanx qamañax mä mantañan muruq’ pirqawa. Manqhax pusin phisqhan mantkirikiwa. Pirqapax qalatkam tawqsutawa ukat janirakiw ñiq’impïkiti. Sayarusti tantiyukirakiwa, niya jaqin thixnipä ukjakirakiwa ukat akjam pachanakatak lurt’atawa; aka muruq’ pirqax jan wali pachä ukjanakatak pirqataw kunatti qullunakax inawsanakax sinti thaya, chhijchhi, jallu ukjamarakiriwa. Ukat ukanakat jarkt’asiñtakiw wali aski. Ukjamïpan jan um mantaniñapatakix uma jalaqä ukjanakaruw uyw awatirinakax qamañ pirqsusipxiritäna. Ukat yaqhiph pachanakax qunt’aks qunt’apxakirakiritaynawa.

Altusan Qamaña

Altus qamañax janiw jaqin makhatatäxiti. Justuruw jan yäqat tukusiñ munataski.

Altusan qamañast niya nayrirxamatakirakkiwa, juk’a juk’anakkiw mayja; ukamapins akkïrix altus utat uñaqatawa.  Jaqix jiwak patat uñatatasiñtakiw akjam lurasipxirïtana. Ukat janiw ukakïkiti, jupanakax jallus chhijchhis sintipin pursu ukjanakaw ukar mantxapxirïtana, kunatti akax mä pusi chhiy qala pirqar wayxatatawa ukat kuna jallu umas chhijchhi umas manqhnam jalsuskiritayna. Ukat sipan aliq uraqir lurat qamañanakax mäkiw sint jallüx ukjax umax jalanti ukat askpachaw thayjasxiri, janiw kusapinikiti. Jan chhijchhis jallus sint purki, jan ukax phajsä ukjanakatakkiw kusa.

Janïr tukkasin akjamanak sañ munaraktana; 1980 – 2000 uka maranakax qamañanakax wali waqaychatänwa. Janiw ukjamak tukusiyatïrikiti. Uyw anakkapayax jaqin uñjatapiniriwa. Ukat kawkjanti jan qamañax utjkän ukjanakanax sinti thaya, chhijchhi, jallü ukjanakax jasak mantxañatakix jupanakax mäkiw yaqh machaqat pirqsupxirïna. Ukat walja maranakxarux janiw ukjamäxiti, qamañanakax jaythsut jaythsutakiw uñjasxi. Yamas yaqhipanakax justuruw allinuqtatäski. Jakt’atanikiw phaxsin may kut pay kut ukjam uyw anakisin mantxapxi.