WARMITUQ JAN  WALI  LURÄWI  

(Violencia Estructural Contra la Mujer)

Jan wali luräwinakax  aknïrinakäspawa: wila masi  taypi qamäwinakana  (en la familia), jisk’a marka comunidad   taypi qamäwina, ukhamarak jach’a tantachäwinak taypina. Uka taypinakan warminakas chachanakas jisk’achat jikxatasipxaps yaqha irnaqäwinak irnaqasa. Akham kast qamäwi, ukhamarak irnaqäwinak taypinx jan wali luräwinakax janis kunäkasp ukhamakirakiwa; juk’ampirus taqinins thurt’ayat ukhamarakiwa, aski qamäwimp irnaqäwimpix ukhamatw utjix sañataki. Jan wali luräwinakan t’aqjtäwipax akanakawa:

• Jan walt’ayatanakax sapa jaqinaka, ukhamarak walja, juk’a qutu jaqinaka –ukhamäspawa  (individuos o grupos);

• Kamach turkakipäwix utjpan siwa, ukat luräwinakan t’aqjtanakapax pachpakïskiwa (la estructura se mantiene).

“Warmir kunayman chhuxrinchañäk ukax wali saphintatawa, chachans ukhamarak warminsa. Chachanakarux marka qamäwinx ch’ama churatawa, warminakxaru, ukampirus uka ch’amax janiw walt’aykit kunapachatï warminakar ukat mayninakar jisk’achañatak apnaqatäk ukkhaxa.

Waljan warminakax janis kuna ch’amanïpkasp ukham uñt’atawa, juk’ampis janis jupanakax kuna apnaqañatakis mä p’iqinchirjam ch’amanïpkasp ukham amuyatarakiwa. Ukat jupanakax sapxiwa: nanakatakix janiw ukham sapk ukax askïkit sasina.

Warminakarux yatichapxi, ukat iyaw sayapxi, walja kutinakan jupanakax ukham jan walt’äwin jakañanakapatakis yuripkasp ukham amuyayapxi. Juk’ampirus walja markanx janiw uka jan walt’äwinakax warminaktuq utjk uka jisk’aptayañatakix kuns lurapkarakiti. Janirakiw ukham chhuxrinchir chachanakar mutuyañatakis kuns wakichapkarakiti. Kawkhanakantix kamachinakax warminakat arxatañatak utjki ukanakas janikiw yäqatäkiti, pallapallanakas (policía) chiqar uñjirinakas (tribunos) warminakar jisk’achaña, nuwaña, ukanakax janis kunäkasp ukhamak tukuyapxi.

Ukampis wali llakiskayaw kunapachatï chhijllat warminakax jan warmi masinakapar arxatapk ukapachaxa.

Walja iglesia taypinakanx chachamp jaljtat warminakaru, sapanakaru jan ukax sapa warminakarus uka pachaparak jan chachan warminakarus maysurus apanukkasp ukhamawa. Jisk’achäwix juk’amp jan waliw kunapachatï yaqhip warmix janchip chachanakar churaski, aljask ukhamarak jan wali chachan phiskasitäk ukapachaxa.

Ukat sipana, chachanakarux kunapachatï uka wachuqañ utanak uñsuyapk ukjax janiw kamsatäkisa. Chachampit warmimpit parläwix (sexismo) amuyayiw jupanakat maynix ch’amans taqi kunas alayänkkaspas jay ukhama, ukat maynix manqhankkarakispas ukhama.

Nayra qamäwtuqit (historia) uñakipäwixa, chachax warmit sipan jach’ar aptañapunïkaspas ukham amuyatawa, ukat uka jakäwin phuqasiñapatakix ukhamar warmir uñjatawa. Aka kast amuyus ukat luräwis chikat jaqinakax pisi luräwinak irnaqañatakis utjapkasp ukham amuyayi; ukat mä chikatax wali jach’a luräwinakatakis yuripkarakisp ukhama. Ukhamataw maynirux kuntï lurañapäk ukax apaqata (privación de derecho).

Janchituqita, uñtasïwtuqita, ukhamarak qutu jaqi taypin qamasitäk ukat jisk’achasiñax (racismo)  utjkix ukamp sasiriwa, chachampit warmimpit parlatäk ukaxa. Ukataw warmix chachat sipan juk’a chaninikïkaspas ukham amuyataw walja qamäw taypinxa, ukhamätap laykurakiw marka qamäwins (en la sociedad) warminakax kawkhankañapäkitix uksar uskuñatak ch’amachataraki; ukataw maynirux askin jakasiñapäk ukax apaqata.

Chachamp warmimpit arsuñäkis ukax wali jach’awa, ukarakiw maynis maynis kunanaks irnaqapxañapäk ukanaks thakincharaki. Ukataw walja mark qamäwtuqinx (sociedad) imill wawanakar ukhamarak warminakarus janiw yatichañ utarus uskutäkiti; yaqhipax jisk’a yatiqañ utanakankch ukat juk’amp yatiqañ munaskakch ukapachax sapxiwa: “jumax warmïtam laykux janiw uka yatichäw taypir mantkasmati” –sasina, jan ukax jumatakix aknïr yatxatañamakiw walix sasa. Janiw ukakïkiti, yaqhip warmirux janiw jumax uka irnaqäwir mantkasmat saw sapxaraki.

Warminakampir chachanakampirux askinjam aka uraqin qamapxañatakix kuns maynix lurañap ukax jisk’atpach yatichatawa, ukat jach’äxapx ukapachax jakañax ukhamapunïkaspas jay ukham amuyxapxaraki. Jichhax qullqituqits ukhamarak jach’a amtanakas chachanakan amuyt’at apnaqatäñapaw sas lup’ïwimpix warminakarux janiw jalt’asiyapkiti. Chachamp warmimpit aruskipäwix kast kastäspawa.

Ukanakax lurataw warminakax yäqatäskiw sañataki. Uñañcha (por ejemplo), Tatitun utap taypinx yaqhip warmirux kunatuqins irnaqañapatak chhijllatawa. Walja kutix warmi masinakapan jan ch’amanchatätap laykux jupax uka irnaqäwitx mistuñaruw puriwayxi. Urasax jan yäqatäsinxa, jupanakax chachar uñtasitaw sarnaqxapxi, ukhamat chachanakamp yäqayasiñataki.

Artículo recopilado y traducido por: Martin Canaviri Mamani