Awinira Sucre-na

Posted February 6th, 2013 in Uncategorized by Elias Quispe Chura

 

ELIAS QUISPE CHURA

Ilaies2012@gmail.com

ENRIQUE: Elias.

ELIAS: Ah, stomach Enrique. Janiw uñjkatasmati. P’amp’acht’itatawa.

ENRIQUE: Jan llakiskamti. Nayax janirakikiw uñjkatasmati.

ELIAS: Janirakis uñxsmatixa. Kawkharus chhaqxta.

ENRIQUE: Janiw akankxti. Europa-ruw sarxta.

ELIAS: Wow. UMSA-n tukuyxtati.

ENRIQUE: Jisa. Walja maranakaw jalkiptawäxi.

ELIAS: Ukax ancha kusasä. Kuns Europa-n lurtaxa. Irnaqasktati, there jan ukax yatintasktacha.

ENRIQUE: Nayax irnaqaskarakt yatintaskaraktwa.

ELIAS: Jichhax kunawsas Europa-r kut’xäta.

ENRIQUE: Alay simana kut’xä.

ELIAS: Ya. Nayax irnaqir sarañatwa. Yaqha pachakama.

 

 

Awinira Sucre-pi

 

ENRIQUE: Elias.

ELIAS: Ah, buy Enrique. Mana riqsisqaykichu. Disculpa-wanki.

ENRIQUE: Ama phutikuychu. Ñuqapis mana riqsisqaykichu.

ELIAS: Manaña rikuykichu. Maymanta chinkapunki.

ENRIQUE: Manaña kaypichu kani. Europa-man rirqani.

ELIAS: Wow. UMSA-pi tukusankiñachu.

ENRIQUE: Ari a. Unay watakunaña.

ELIAS: Chay sinch’i waliq. Imataq Europa-pi ruwanki. Llank’asankichu. Yachaqasankichu.

ENRIQUE: Ñuqa llank’asanitaq yachaqasanitaq.

ELIAS: Kunanri mayk’aqtaq Europa-man rinki.

ENRIQUE: Qhipaq junk’ata ripusaq.

ELIAS: Ya. Ñuqa llank’aniyman ripunay tiyan. Waq kutikama.

P’utuqsi-n Ayllunakapata (P’utuxsi Llaxtakunamanta Parlariy)

Posted January 8th, 2013 in Uncategorized by Elias Quispe Chura

ELIAS QUISPE CHURA
Ilaies2012@gmail.com

Llallagua
Aka jamuqax aymar Wikipiriyat apaqt’atawa.

Kunan Llallagua-manta parlasax. Ñawpax ch’askachaw tutata ñuqayku Llallagua-man rirqayku. Pusax hora-kunapi karirqa. Ñuqayku Llallagua-man k’uychichaw ch’isiyayta jaqay karu llaxtaman chayarqayku. Llallagua askha runayux. Ñuqayku Universidad del Siglo XX-man chayayku. Jaqaypi uj yachachix Llallagua-x turismo kitikunanmanta willariwarqayku. Chantari, ñuqayku mikhux rirqayku. Chaymanta, ñuqayku Uncia-man rirqayku, jaqaypi “Casa de Patiño-ta”, rixsirqayku. Chayqa allin karirqa. Jaqaypi mina-kuna, urqukuna, jatuy rumikuna karqa. Chanta ñuqayku Llallagua-man kutimurqayku. Tutapi Teatro-man rirqayku, jaqaypi tusuyta concurso-kunata waxkunatawan qhawarqayku. Chayqa allin karqa.

Intichawta Chayanta-man rirqayku, chay p’unchay ancha rupharqa. Chaymanta, ñuqayku chay chhiqanpi grabar-irqayku. Chayqa sinch’i sasa, jinapis atirqayku. Chanta Llallagua-man kutimurqayku. Ch’usariyqa kusa karqa. Ch’isiyayninpi uj chhikanta samariytawan, La Paz llaxtaman kutimuyta yuyarqayku, imaraykuchus wakin masiykuna sinch’i tarea-yux karqanku. Tukuchanapaxtax flota-man wirarirqayku, La Paz-man ch’usayta qallarirqaykutax.

Jhenny-n Yatiñ Utat Tukt’ayäw Urupa (Jhenny’s Graduation Day)

Posted December 12th, 2012 in Uncategorized by Elias Quispe Chura

ilaies2012@gmail.com

ELIAS QUISPE CHURA

 

Wakichäwi (Graduation ceremony)

Wakicht'äwi (Warm welcome)
Aka jamuqan yatiqirinakax ‘diploma-mp titulo-mprak katuqt’asisipki.

In this photograph the students are taking their High School diplomas and degree certificates.

Jallu qallt phaxsin kimsaqalq ur saraqataruw Colegio Nal. Mixto Callamarca-n niya chika urur wakichäwix qalltasiwayäna. Qalltatatx kunjamatï taqikunas amtatäkan ukjamarjamarakiw  lurt’apxäna. Ukat akax niya pä pacharakiw apasiwayi. Ukañkamax aksät uksat jilanak kullakanakax aywthapinisipkakïnwa. Yaqhipanakax awtuta, maynirinakasti, kayukirakiw awayur q’ipt’at jan ukax wulsar wayt’at ukjam purintanipxarakïna. Chiqans akax wali chuymar ch’allxtaykirïnwa.

In “Callamarca” High School, the graduation ceremony started at about 12:00 o’clock on December 8th, 2012. After starting, they did it according to the customs. And it lasted about 2 hours. In the meantime, many locals were still arriving from everywhere. Others by car and another people came on foot carrying their ‘aguayo’ loads or bags. It was really exciting!

Katuqt’äwi (Warm welcome)
Katuqt'äwi

Niyak wakichäw tukt’ayatat kullaka Jhenny-rux walpinrak yatiqäwinakap tukt’ayxatapat jallallt’apxäna.

After the graduation ceremony, everybody congratulated Jhenny for having finished her studies.

Akjan janiw khithis ukjamak qhiphaqtañ munkänti, ukat sapa mayniw yatiqañ tukt’ayirirus irpkatiriparus ukat awk taykarus ukjam qhumant’apxäna, misturamp jach’xatt’apxäna ukat mä rijalus kunrak churapxäna. Ukjamïpan  taqiniw k’uchik jikxatasipxarakïna.

Uk tukutatx  mä manq’äwirakiw taqi jutirinakatak utjäna. Akatakix Tatitun may may q’uchunakap ucht’apxäna, mäwjarkam  muythaptapxäna, ukat mä wawakiw manq’art’asipxarakïna. Ukapachparakiw mayninakas akjän ukjan qut qut samart’apxäna. Jayp’utuqirux jaqinakax juk’at juk’at mistsuniwayxapxarakïna, ukat juk’anikiw qhiphaqtxapxäna.

Here, nobody wanted to stay back, and each one congratulated Jhenny, her sponsor and parents, threw over them with confetti, and gave her a present. For that, everyone was very happy.

After that, there was a meal for everybody, for this, they played all kinds of Christian music, got closer, and shared among us. Likewise, other people ate lunch and drink Sodas. In the afternoon, the people went back home little by little, only stayed some of them.

Ipu Francisco-mpin ipa Sofia-mpin katuqañ utapa (Uncle Francisco & aunt Sofia’s living room)
Ipu Francisco-mpin ipa Sofia-mpin katuqañ utapa (Uncle Francisco & aunt Sofia’s living room)
Uka jayp’ux taqinis wali k’uchikirakiw jikxatasipxarakiyätana. Ukat qhiphürun amtasiñtakix Jhenny-ruw diplom apt’atpach mä jamuq apst’ayätana.

That evening we were all very happy. And we took a picture of Jhenny with her diploma for a souvenir.

Ukat thayäxipan utjäwiparurakiw sarxapxayätana. Akan wila masikamakixapxänwa; qalltañtakix irpsuripaw mä qhawqha arunak arst’äna, ukjarux sapa maynirurakiw ar churäna. Jupanakax jan kuna pächasisaw kunayman suma arunakamp yatiqañ tukt’ayirirux ch’amancht’apxäna. Qhipharux Jhenny kullakaw akjam arst’äna:

Walikpin jichhürux kumpañt’awapxistaxa, ukjamaraki tatajarus mamajarus yuspajararaktwa… isturyujar apuyt’awapxitu… Naya uka kunsijunak churawäpkistä uk janiw armaskäti…”

Yatiqäwipan Jhenny-x maynïr suma yatiqirïtapat urucht’añ munayätana, ukat ukx kunjamatï ninkharax sisxtan ukjam lurt’awayapxtana. Jichhax Jach’a Yatiqañ Utankxan ukjaxa, taqiniw nayrar sartaskakiñap muntana.

It was cold and we all went back uncle Francisco’s house. Here, everyone was member of the family; to start with, Jhenny’s godfather gave a speech, then he wanted each one expresses his / her feelings. Without any doubt, all guests encouraged her to continue with her studies. And finally, Jhenny was very grateful and told us: “Thank you very much for coming today. I also thank my parents because they supported me to study… I will not forget your suggestions…”

We all wanted to celebrate Jhenny’s Graduation because she has been one of the best students in her class, and we did it in this way. Now we all hope she goes ahead with the same enthusiasm when she is at the university.

 

Ceja-n Munirijamp Jikisïwija (La Rendez-Vous à la Ceja avec ma Copine)

Posted November 23rd, 2012 in Uncategorized by Elias Quispe Chura

Ilaies2012@gmail.com

 

Elias: Bonjour! Où es-tu? Comment vas-tu? Tu vas venir oui ou  non?

Copine: Salut! Je suis allant dessous. Peux-tu m’attendre? Je vais revenir dans 30 minutes. Ne t’en va pas.

Elias:Alors!

 

Mä Qhawqha k’atanakxaru (Quelque Minutes Après)

 

Copine: Bonsoir! Comment ça va?

Elias: Ça ne va pas du tout… Non, c’est bon, je rigole. Ne le prends pas mal.
Copine: Excuse-moi. J’ai voulu être ponctuelle, mais mon cousin m’a téléphoné, j’ai dû aller l’aider.

Elias: Tu as toujours une bonne excuse. Tu es toujours en retard.
Copine: Pourquoi t’as changé avec moi? Tu n’étais pas ainsi avant. Tu es devenu très susceptible.

Elias: Tu sais déjà porquoi…

Copine: Donc, nous allons faire une randonnée… Tu es furieux?
Elias: Je ne sais pas!

Copine: Bien, je dois aller chez ma tante pour aider à vendre les pommes de terre. Rendez-vous dimanche prochain. Je vais te téléphoner.

Elias: Si j’avais su, je serais parti. Puis, porquoi tu me faire attendre?… En plus, tu ne tiens pas tes promesses.

Copine: Maintenant, je ne vais plus te téléphoner. Si tu veux, tu me téléphones.

Elias: Eh bien, ça dépand de toi!

Pacha Kutimpin Arunak Irptirimpin Utt’asïw Urupa (Día de la Descolonización y Acto de Posesión del Director Ejecutivo IPELC)

Posted October 13th, 2012 in Uncategorized by Elias Quispe Chura

ilaies_2012@hotmail.com
ilaies2012@gmail.com

2012 taypi sata phaxsin pusi uru saraqataruw tunka payan urutak Yatich Kamanit mä “jawillt’äw” Jaqi Aru tamachäwir purt’ayanipxistu. Ukat ukürux kimsaniw Bolivia uraq apnaqirinakan Utapar paqalq pachar El Alto jach’a markat saraqapxtana. Purtan ukat niya anqan suyapxapinitaynawa. Jupanakax taqichaqatapxänwa, sovaldi ukjamarakiw jiwa isinakamp isthapt’atapxäna.

Ukat janiw walja k’atanak jalkiptawaykänti. Niya kimsa qalqu pacharux mantxapxakiyatänwa. Mantatat wakichäwix mäkirakiw qalltäna.

Wakichäwi
check via Wikimedia Commons” href=”http://commons.wikimedia.org/wiki/File%3ATata_Jil%C3%AFr_Irptir_Evo_Morales.JPG”>Tata Jilïr Irptir Evo Morales
Akjan kunjamatï wakt’ayatäkan ukjamarjamaw phuqt’asiwayaraki.

Qalltatat Yatich Kaman Irptiriw pacha kutimpin machaq arunak irptir utt’asitapat mä qhawqha arunak art’äna. Ukjarux machaq Arunak Irptirirakiw kumjams laräwinakap nayrar sartayani ukatuqinakat qhanancht’äna. Qhipharux tata jilïr Evo Morales Irptirisarurakiw aru churapxäna. Jupax “…nayrax khithiti Estados Unidos-amp wali suma apaskän jupax wali suma yäqatänwa… Jichhax ukanakax janiw ukjamäxiti. Ukax mayjt’ayaskañakiwa, ukat ukjamanak pacha kutjtayañäni…”, sasaw sarakistäna.

Uka tukutatxarux Italaki thuqht’äw mä qhawqha k’atanak uñicht’ayapxistäna. Jupanakax iwij isinkamakipxarakïnwa. Ukat Tata jilïr irpirisarus Tata sullka irptisarus machaq Arunak irptirirus ukat yaqhanakampir ukjamaw thuqt’ayapxäna. Uka uñjañtakix akjam uñtañaw waraqt’aniwayataraki:

Qhiphar Machaq Arunak irptirimp yaqha jila kullakanakampiw aruskipt’aniwayapxtana. Sapa mayniw mayja mayja amuyunakanipxäna. Maynïrinakasti, “wali askipiniwa” sasaw sapxistäna. Yaqhanakax “uñjañäspawa, kunjamay achunakax uñstchini” sasaw amuyt’apxarakïna.

Pedro Ipala, "Director de Ejecutivo IPELC

Janiw khithis maysar qhiphaqtañ munkänti. 

Nayra achachilanakasan jiwasanaklayk ch’axwawäpxatapax janiw inamayäkiti kunatti aka qhipha urunakan juk’at juk’at achunak uñjasktana. Suma yattan aka pacha kuti satäkis ukar phuqhasiñapatakix maya maya luräwinakaw lurt’asiski. Ukjamïpan ukanakat jiwasax wali k’uchik jikxatastana, ukapachparakiw yaqha jila kullakanakax lup’ipxpacha. Jichhax aka luräwinakarux jiwasaxa, tamachäjamax kawkhanakampaktanti ukjanakatpach kunayman luratanakasamp yanapt’añäni.

Siwar Yawi

Posted September 14th, 2012 in Uncategorized by Elias Quispe Chura

Ilaies2012@gmail.com
ELIAS QUISPE CHURA

ampoule via Wikimedia Commons” href=”http://commons.wikimedia.org/wiki/File%3ASiwar_Yawi.JPG”>Siwar Yawi

Ch’uxña siwar yawi urux lupix walipiniw lupintäna.

“Callamarca” ayllun siwar yawi urux wali arumirjat yawir sarawayapxtana. Qalltañtakix kimsanikïpxayatanwa, treatment sapa mayniw jusis ayt’at kimsa sukat kimsa sukat sarxatapxayätana. Chullanakx sapa yawiriw mä pä chillqtarkam tantasirakïna. Ukanakasti, stuff chiqqak siqt’atarakïnwa. Ukürux lupix walpinrak ch’ijtäna, ukat ukjampachaw lurapxarakiyätana. Siwarax tantiy achutakirakïnwa kunatti uraqiw xaxwïna.

Niya tukuñampixayätan ukjaruw kimsanimp ipa Sofia-x yanapt’ir jutapxatayna. Jupanakampix walja amparaxapxayätanwa ukat mäkiw tukxapxayätana. Tukutatx siwar suma wañt’añapatakiw chullt’atanak uraqir chuqt’as ch’uqt’as askichkipapxarakiyätana. Qhipharux wakar waxt’asiñtakiw thiya thiyat ch’uxña siwar lukucht’ayätan ukat qala kayur khumxatasax utarukiw wali qarit kutt’awayxapxayätana.

Chapar Aru

Posted August 18th, 2012 in Uncategorized by Elias Quispe Chura

Uñstayiri : Elias Quispe Chura

Munata Aymar aru arst’asir jiläta kullaka (samart’äwi)

Jïsa jumaru, pilule juparu, hospital jupanakaru,

täqi jumakaruw amuyt’asxañän sapxsmä.

 

Jichhürunakan taqikunaw mayjt’awayxi;

ukarux yaqhipanakax “Proceso de Cambio”, sapxiwa.

Yaqhipanakasti “Proceso de Descolonización” sutimpiw uñt’apxi.

Ukat akjän ukjanrak suma qamañtuqit qhanancht’apxi.

Ukampins janjamakiw suma kawksar sarats amuyaskasmächtanti.

 

Aka uraqin yuririnakax janis nayrïr arusax utjkas ukjam

Castellano-kraks jach’anchayasktanxä.

Ukjamïpan nayrar sartäwinakax sayantañxamak munxi. (samart’äwi)

Jälla, tayka arusamp jiwaspach achunak uñstayasay sayt’asxapxañäni.

 

Qhanancht’äwi

–  Chapar arun jiwakïñapatakixa, Awatiña-mp mä isch’ukiñaw waraqt’ata.

–  Aka chapar arux chuyma manqhat mistsu, ukat qilqt’atawa. Ukat taqi aka aruqin yuririnakatakirakiwa.

 

POEMA

Querido hermano hermana Aymara hablante (pausa)

Sí, a usted, a él, a ellos,

a todos ustedes les digo que nos demos cuenta!

 

En estos días todo ya ha cambiado;

A ello algunos lo llaman “Proceso de Cambio”.

Y otros lo conocen con el nombre de “Descolonización”.

Luego, también hablan del “Vivir Bien” en aquí y en allá.

Sin embargo, parece que aún no nos hemos dado de cuenta exactamente a donde nos dirigimos!

 

Los que vivimos en esta tierra seguimos llevando en lo alto el Castellano,

como si no tuviésemos a nuestra primera lengua!

Por ser así, todos los progresos parecen que quieren estancarse. (pausa)

A propósito, nos levantermos pues junto con nuestra lengua materna y produciendo  productos!

 

Nota

–        El poema se grabó con música de fondo de Awatiñas para que tenga más sentido.

–       Este poema sale desde fondo del corazón, luego está escrito. Y está dedicado a todos los habitantes de esta tierra.

 

 

Wajax Kunjam Lurañasa

Posted July 3rd, 2012 in Uncategorized by Elias Quispe Chura

ilaies_2012@hotmail.com
ilaies2012@gmail.com

Wajax sank’ampin parjat khulanakampin qhathiyat ch’uqiwa. Akx ch’uqi llamyü ukjanakakiw patatuqin jakasir jilat kullakanakax lurt’añ yatipxi. Ukatakix jupanakax ch’uqis phäñas ukat khulas ukjamarak wakicht’apxi. Niyak puchtuchatätapatxa, mä ch’uqi llamayut qallparuw phäsiñamp khulanakamp pirqt’asin ninamp phichht’apxi; payirï ukx sank’a jan mäki thayaqañapatakis ukat ch’uqi suma qhathiyañapatakiw uskupxaraki. Ukat suma sank’ar tukuñapkamarakiw suyt’apxi.

Ch’uqix kunjam qhathiyañasa
Ukat mä qhawqha k’atanakxaruxa, ch’uqi allintañtakix phäñax puchtukïxarakiwa. Jichhax akatuqit suma amuyt’añtakix mä wiriyuw utjistu:

Waja apsuñtakix chuntillamp kanastampirakiw munasi kunatti jan ukanakampix sinti achhijüpan janiw apsuñ atksnati. Yaqhippachax apsuñä ukjaxa, wajax ch’aran kunaw uñstiri, ukat patankirinakax jaqiw ch’uxt’anpacha sasarakiw sapxiri. Apsutatxa, phiskhurasis phiskhurasisaw kisump manq’añ yatipxi. Sank’an wali parjat khulamp qhathiyatätapatx wali sumaraki, janiw kuna manq’ampis kikipäkiti, ukat janirakiw yaqha manq’añanakjam q’aymkaspati. Akx mä pusür phisqhürus imasisksnawa.

DSC00154

Manq’asiñtakiw kisump kanastan wajax apnuqatäski.

Ch’uqi Achuyañtuqita

Posted June 2nd, 2012 in Uncategorized by Elias Quispe Chura

ELIAS QUISPE CHURA

Ilaies_2012@hotmail.com

Ilaies2012@gmail.com

Aka qilqäwin qalltat tukuykamaw ch’uqi achuyañtuqit uñjañäni. Ukx  jiwasan taqi phuqhat amuyunak utjañapataki, ukat askpach aymar munañasatakiw lurañäni. Ukjamax nayrirï ukamp sartañäni.

Janïr ch’uqi satasax pä kuti jani ukax kimsa kutiw uraq unxtayapxi; nayrirï ukx anat phaxsin patan jakasir jilat kullakanax qhullxañ yatipxi. Sapa mayniw munataparjam uraq wakichañapa. Sañäni, mayniti walja wawanïch ukax jachpach yapuchasiñapawa, jichhax mä pä wawanikïchix jisk’pachakrak qhullisipxiri. Ukjat mä kimsa phaxs jan ukax pusi phaxsiw suyt’apxi, ukjaruw khunu khunxatatat wasitat kutisipxi. Qhipha uka ch’uqi satxañtakkiw laq’achxapxaraki. Ukat mä qhawqhürut satantxapxakiwa. Ukat janïr satkasax jathamp wanumpiw puchtüñaparaki. Satañ urux wali alwat tukuñkamaw yuntamp satantapxiri.

Ch’uqi Sata

Ch'uqi Satiri

Aka jamuqax nayra jilata Francisco-n aptst’atätaynawa. Akan kimsaniw ch’uqi satantasipki. 

Nayra Sata (San Calixto, taypi sata phaxs 14 uru saraqataru)

Nayr satañtakix janiw ukjamak qalltañakïkatanati, patan jakasirinakax sank’ayumpin waych’ampin panqarañap suyt’apxiritayna. Niyak panqarxapxipan mäkiw ch’uqi satxapxiritayna. Ukat jani ukäk ukaxa, San Calixto-nrak lurapxiritayna.

Taypi Sata (San Martín  de Porres, lapak phaxs 3  uru saraqataru)

Akkïrix lapak chika phaxsinkiwa. Jallu purxatipan patankirinakax ch’uqi satxañak yatipxi. Ukapachan satatax janiw ancha nayräkis jani ukax ancha qhiphäkarakisa. Achux walikiw utjaskiri.

Qhipha Sata (Janïr tatit Jisucrist urup purinkipana)

Qhiphïrix ancha qhiphäxiwa kunatti janiw suma achuqañapas juyphimp katuyasiñapas yatisxiti. Akapachan satañax surtinitakkïxiwa.

Satatat mä kimsa simanaw suyt’aña ukat ch’uqix mistunuqxakiriwa. Mistutat mä pä simanar jani ukax kimsa simänkipxaruxa, ch’uqix qawxañakirakiwa. Qawañatakix munasiwa: mä yunta waka, mä qawiri, ukat mä alliririmpi. Laq’a suma ch’uqir allkattañapatakix jupanakax tukuytuqit qalltañ yatipxi.

Ukat Rilapasa-takix nayrïr satä ukat machaq achu phat’aqasxapxakiriwa. Satatat ukjat kimsa phaxs jilakiw suyt’apxi. Ukjarux llamay phaxsin ch’uqi llamayukiw jutxi, ukampins aka qhipha maranakan janiw qhipha llamayxapxiti, jani ukax qasäw phaxsin ch’uqi apsxapxi kunatti achuqatat laq’uw mäk sarxatañ yati.

Ch’uqi llamayu

Ch'uqi Llamayu

Paninix ch’uqi llamayusipki, maynisti ch’uqi jasak pallsuñtakiw yuntamp ch’uqi sukanak jiskharaskaraki.

Ukjamïpan mä urux  ch’uqi llamayur sarxattana. Ukat chiqapiniw laq’ux ch’uqinakar piyarañ qalltatäna. Ch’uqinakax tantiyunakkïnwa, janiw maymarjam wali achuntatakänti. Maymarax ch’uqix munttakamakïnwa. Aka marax t’una wali jilanïnwa, ukat janiw jank’as jusachayaskänti. Ñakapiniw tukuñkam lurtana. Tukutat siwarampiw ch’uqi muntunanak imakipawäxapxaraktana.

Aka muntunanakasti, kimsar jaljatawa, ukanakasti:

Waychu ­­­­­­­–­­­­­­­­­- jach’anakarak muruq’unakarak ukjamaw achu. Samipax janq’ump allqancht’atarakiwa. Ukat ch’uñump tuntampitakiw jani kusäkiti, wali qhuluwa. Antisins muntaräramp qhathimp phayasitaw p’ujsa.

Ch’iyar pala ­–- waychut sipan akkïrix tantiyunakkiw achuqi. Purumä ukjanakan mäk’amp jach’pachanakarakiw achuri. Samipasti ch’iyar kullirakiwa. Nayranakapax maya mayakiw utji, ukjamarakiw muntarar phayasiñas kusa, umallak umallpachïri, ukat qhathi phasyasiñas mäk’ k’ask’ïriwa.

Janq’u pala Kunjamati sutipax sixa, janqu pala, samipax janq’urakiwa. Ukat tuntapaw sinti kusa kunatti änkukiw mistsuñ yati ukat janirakiw juchhjtirïkiti.

Ukjat ch’uqi pallakiw suyt’atäxana. Nanakan akjam  kimsa kast ch’uqikirakiw achuyatäxi, ukampins waljanakaw utjaski. Akjarux ukatuqit mä juk’anak qhanancht’arakiñäni:

Qhini qhathi ch’uqi

Kunjamati sutipax sixa, phayañtakix akax muxsätapat sillp’inpachakiw iwij phukhur irt’asiña ukat janiw xaxükiti, antisins wali p’ujsarak sumarakïriwa:

Janq’u axawiri – ch’imi nayranakaniwa ukat akax tantiyukiw achu.

Surichu/ Surimana – juk’a nayranakanikiwa ukat tantiyunakkirakiw achu.

P’itikilla – akax walja saminakaniw utji, ukkïrinkasti: wila p’itikilla, janq’u p’itikilla, allqa/wilamp janq’ump allqanchat p’itikilla. Akanakan nayranakapax waljawa ukat tantiyunakaw achuraki.

Phiñu – allqas wilas janq’us ch’iyaras q’illus ukat surimanas ukjamarakiw utji.

Runtusa – uñtapax muruq’uwa, samipax janq’ump wilampirakiwa, qhathipax taqit sipan sumapiniwa, ukat amstan jan ukax puruman ukjanakanak sumpach achuqi.

Papa milajru – janq’u qhasawa, aka runtusjam p’ujsarakiwa. Qhathitakkiwa, janiw anch taqin uywatäkiti.

Qamichu – muruq’uwa ukat nayranakapax tantiyunakkirakiwa.

Munta Ch’uqi (muntararataki)

Akjam ch’uqinakax muntararatakiw wali kusa kunatti niya jach’akamakiw achu, ukat sillp’inpach qhats phayasikiraksnawa. Sumak jani ancha sumirïkiti:

Janq’u quyu – uñtapax sayt’uwa, nayranakapax wilanakarakiwa, ukat wila quyus wila chuyman quyus ukajarakiw utji.

Wisllawiri – ch’iyar k’umu sayt’unakawa, ukat manq’añax mayanakjam sumarakiwa.

Saq’u – uñtapax t’alphawa ukat samipax suma janq’urakiwa.

Ch’iyar imilla – akan muntararapaw umalla.

Janq’u imilla – tantiyukiw churi ukat jakt’at nayranakanikirakiwa.

Wila imilla – achupax p’ujsawa, ukat waychumpiw niya pachparaki.

Sani (imilla) – muruq’uwa, jach’akamakiw achu, samipax q’añu janq’jamarakiwa.

Ch’iyar isla –  muruq’uwa ukat jisk’a nayranakanikirakiwa.

Luk’i Ch’uqi

Jilpachax akax ch’uñutakiw waliraki kunatti mä juk’a k’askt’atawa, ukat ch’uñuptatax kusakïxiriwa:

Chuqi pitu – suma janq’uwa ukat kulli saminis utjakirakiwa. Uñtapasti t’alphawa ukat manq’añakiw mäk’ k’aska.

Ch’uqi pallja

Apsutat mäkiw qhiphürunakax ch’uqix pallxaña, kunatti laq’uw suma ch’uqinakar arkarpayiri. Ukan muntax muntakama, jathax jathakama, ukjamaw jalanuqxaña, ukat t’unamp laq’ut ch’uqimpix ch’uñutakiw yaqhachsxaña. Uka tukutat utarkamaw putunakar warantxañaraki.

Aka qilqt’äw kimsa qhanancht’äwimpiw tukt’ayañäni. Ukanakasti yuntatas ch’uqitas ukat llamayuñampit kunarakiwa; nayrirï ukan nayrax ch’uqi satañtakix yuntarux yuku patarux jisk’a wiphalanakampiw junurapxirïna. Ukat waka jikhanimpir parampirux jalmampirakiw ch’uqxatapxirïna. Ukat sipan jichha maranakax chhaqhayxapxiwa. Yuntx jan jisk’a wiphalanakan jan jalman ukjamak yapisxapxi. Ukjarux ch’uqi llamayuñtakix janiw nayra maranakjam llamay phaxs suyxapxiti, jichhax qasäw phaxsin ch’uqi llamayxapxi. Ukat tukuyañtakix ch’uqix kunayman manq’a phayasiñtakirakiw utjistu. Ukkïrinakat sisnawa, muntarara, tunta, ch’uñu, qhathi, ukat umar wayt’at ch’uñu.

Jiskt’atanaka

Pachpan jakirinaka: Marcela Chura Huanca (Ayllu Callamarca)

                                Jesús Quispe Canqui    (Ayllu Callamarca)

Orur Markan Normal-anakan Yatichirinakar Nayrïr Web 2.0-tuqit Yatichäwisa

Posted May 14th, 2012 in Uncategorized by Elias Quispe Chura


ELIAS QUISPE CHURA

Ilaies_2012@hotmail.com

Ilaies2012@gmail.com

Akjam yatichäw utjañapatakix wali ch’amaw tukuwayata kunatti may may jan wat’äwinakaw thakhin uñstawayi. Sistan akxa askpach amuykipt’apxañasataki.  Jichhax kunjamas qalltasiwayi, thakhin kunanakas lurawayata, khithinakas yanapt’asiwayapxi, kuna jani walt’äwinakampis tupthaptawaytan ukatuqit aka qilqäwtuq qhanancht’asiwäni.

Nayrïr Yatich Kamanimp Aruskipäwi

Maymaraw Internet-an aymarat qilqt’ir Jaqi Arunkirinakax Yatich Kamanimp aruskipt’ir sarapxäna. Uka aruskipt’äwin Jaqi Arun yanapt’asirinakax kunjamas tayka arus jach’anchaysna ukat jupanakar arxayt’anipxäna. Ukat ukjam ist’asax jupanakax wali amuytatasipxäna kunatti akjam amtäwinakax janïraw  Normal Superior de Formación de Maestros uksanakan utjkänti. Normal-ankampin jisk’a yatichañ utan aymar yatichirinakax Castillan arutak jila yatichasipkäna, ukat yamas Internet-an qhipha uñstäwinakapat yatintañ amtax janiw utjkänti. Ukjamax mä qhawqh kutimp qhiphanakat aruskipt’awayatäna.

Amtäw Wakicht’äwimp Uñichäwimpi

Ukat walja urunakjarux Jaqi Arunkirinakax phisqha amtäwin p’iqinchäwinakap Yatich Kamanin irptiripa, Lic. Roberto Aguilar-an yanapirinakapar uñicht’ayir apapxäna. Ukjarux jupanakax amtanakax walikiw sapxarakïnwa. Ukjam ist’asax jiwasax Internet-an qilqt’irinkjamax mäkiw aymarat amtanak tukuñkam lurayätana. Chiqans janiw jasäkanti, wali ch’amaw tukuwayatäna, ukat ukjamarakiw yatiqatanakax utjawäraki.

Tukutat chinuq phaxsin Ruben-as Edwin-as Martin-us ukjamaw aynach La Paz markar jilata Walter Gutierrez-ampir jilata Julian-umpir amtäwinak uñicht’ayir saraqapxayätan. Puritat laqakirakiw jupanakar uñicht’ayatäna. Ukampins jupanakax janjamakiw ch’amanchasiñ munjapxänti. Jaytawäpxita, nanakaw amuykipapxä sakiw sisxapxarakïna. Ukjamïpan jiwasax wali ch’ama laq’aratakiw mistsuniwapxaraktan.

Amtäw Iyawsäwi

Ukat phaxsi jilat Yatich Kamanit Edwin Qhispiyirimpir Martín Canavirimpir amtäwinakat akjam sasin yatiyanxapxatäna: ‘Amtäwinakamat Oruro markatak Internet-tuqit mä qhawqha yatichäwinakakjamak wakt’ayanxapxäta sakiw sanxapxatayna.’

Jaqi Aru-n Yatich Kamanin Jaysäwipar Lup´ïwipa

Jupanakax janiw kunjamtï amtkayätan ukjamarjam jaysanxistänti. Jaqi Aru-nkirinakax juk’amp sum amuyunakamp jaysäw kutt’ayanipxaspän uk munapxäna, niyakixay amtax yatichirinakar sum Internet apnaqañ yatsuyañ ukjamänwa. Ukatakix mä maraw munasïna, ukjar taqikunas sumak saraspän ukax juk’amp yaqha sumpach amtäwinakamp kun lurt’añ ukjam amtatarakïnwa.

Ukat ukjamïpan jiwasax waxrapasay sas iyawsxakiraktanwa, antis janiw ch’am laq’ayaskañäniti. Jupanakar amtatanakaparjam phuqht’aniñän ukat juk’amp amtäwinak wakicht’asin lurt’añäni sasaw arsuwayapxarakiyätan.

Yatichäwinaka

Yatichäwinaka

Yatichäwinak qalltañatakix Yatich Kamanit jilata Julian-uw mä qhawqha arunak arst’äna.

Uka suyt’at urux purinïnwa. Ukatakix ñanqha uruw wali willjtat Orur markar saratäna. Khaysarux niya kimsaqalq chikataniruw purtan. Normal-ar puritat jaypachaw suyt’asipktan ukat jaypachat Sala de Reuniones-an wakichäwix qalltasiskäna. Yatichäwinakx jilata Julian-ump jilata Ruben-umpiw mä qhawqha arunak arst’asin qalltapxarakïna. Ukat yatichäwinakax akatuqinakatarakïnwa:

Facebook                                                      Skype

Twitter                                                          WordPress

Flickr                                                             Wikipedia Aymara

Ukjarux jilata Mario Duran-aw mäk nayrïr uñicht’äwipamp qalltarakïna. Ukax chika urukamarakïnwa. Chika urut uksarux atamir apnaqañ utan jilata Martin-uw Facebook-ampit Twitter-ampit yatichirinakar yaticht’äna; ukampirus Internet-aw sinti k’achapinirakïna. Jan ukakasapänx wali kusaspänwa.

Facebook-tuqit Uñicht'äwi

Jaqi Arut jilata Martin-uw jisk’a utan yatichirinakar Facebook-tuqit yaticht’aski.

Qhiphürux jilata Victor-arakiw Flickr-tuqit uñicht’ayäna, ukat Internet-ax pachp k’achakiskakïnwa. Ukaw taqinitak jan walïkanti. Ukjampachas nayrar sarantayatakiskänwa kunatti amtäwinakaw phuqhañäna. Ukjamax Blog-tuqitrak uñicht’ayatäna, ukat Internet k’achaskakipan khithinakati uñstayaspxapxän jupanakarukiw mayninakar mayachthapxayätana.

Jayp’utuqirux mayïr uñicht’äwinakatakix yaqha Internet apnaqañ utaruw mistsuwayxaptana, ukan antis mäk’a walixäna. Ukan jilata Edwin-aw Skype-tuqit jupanakar yaticht’arakïna. Qhiph qhipharux jilata Ruben-urakiw Wikipedia-t uñicht’äwimp tukt’aniwaxarakïna.

Tukuyäwi

Ukjarux yatichäwinak tukuyäwikiw jutxäna. Nayraqatax jilata Julian-uw Jaqi Arunkirinakampir Web 2.0 yatiqäwir jutirinakampiruw jallällt’arakïna, ukat yatiqäwinakat lup’ïwip arst’äna. 

Tukuyipan jupax mayninakarurakiw ar churäna. Ukat jupanakax maynit maynxaruw wali amuytatat arunakamp arst’apxarakïna. Akjarux maynin arst’äwip wiriytuq uñjañäni:

Ukjarux mä yatich Kamamin irnaqir kullakax arst’akirakïnwa:

Taqi ukanak ist’atat akjam sasaw jilata Ruben-ux Acta ullararakïna:  “Ururu markana, Jacha Yatiña Utana “Angel Mendoza Justiniano”, aka 3ri, 4ri urunaka llamayu phaxsita saraqkipana, pä waranqha tunka payani marata, aka Web 2.0 ukaxa yatichäsiwayi. Akatakisti Ministerio de Educacion de Bolivia Jaqi Arumpiwa mayacht’asisina ch’amañchawayapxi. Ukjamipansti yatichirinakawa kunaymana Jach’a Yatichaña Utanakata purt’aniwayapxi, akirinakata: Simon Bolivar, Bautista Saavedra,…” Ukjamakiw Normal-an yatichäwinakasamp tukt’aniwaytana.

Taqi ukanak tukutatxarux mä Normal-an yatichirimpiw Nayrïr Web 2.0 Yatichäwtuqit  jilata Edwin-ux aruskipt’äna:

Aka wiriyux jilata Edwin-un waraqt’atarakiwa.

Ukjamanak jupanakat ist’asax utar Jaqi Aru-nkirinakax k’uchikiw kutt’aniwäxapxaraktana.

Jaqi Aru-nkirinaka

Orur Nomal mantañä ukjan jutjañtakiw Jaqi Arunkirinakax pä jisk’a utan yatichirinakamp mä jamuq apst’äsiniwaytana.

Jiwasax janiw jupanakan ukjaruk qhiphaqtañanakap munktanti, jan ukax juk’amp yatsupxaspa, yatiqirinakapan lup’ïwinakap mayjt’ayapxasp ukat U.P.E.A.-s U.M.S.A.-s U.T.O.-s ukat Normal-anakamp mayak sartsn ukaw suyt’asi. Ukat sipan jiwasax Jaqi Arunkirinakjamax juk’amp amtäwinakamp sartaskakiñäniwa. Kunasay jutsam, janiw kunas suyt’aykistaniti.

Jiskt’atanaka

2012                   Yatich Kamani, Web 2.0 Yatxatäwit Qilqatapa.